کتاب سنج- نقد وبررسی ودیگر یادداشتها...

کدام سایه ازآبی ها

2011-04-29T11:51:00.000+01:00

دفتر شعر

شیرین رضویان

چاپ اول 2009 - لندن

ناشر: انتشارات آسا

آخرین دفتر خانم شیرین رضویان، که اخیرا به دستم رسیده، شامل سروده های سالهای اخیر ایشانست در 209 صفحه و دنبالۀ آن، سروده ها به زبان انگلیسی در 45 برگ؛ که انتشارات آسا درلندن منتشر کرده است.

شیرین، شاعرجوان و جستجوگر پرتلاشی ست که مانند همنسلانش درمکاشفۀ هؤیت زن، خود را به هردری میزند تا دردهای کهنه وانباشتۀ تاریخی زن ومصیبت های زن بودن را فریاد بکشد. اینکه سال هاست شاعران زن درادبیات ایران، با رنگ و بوی عصیانِ عریان، فصل تازه ای گشوده اند و حضورشان را درمبارزه ومقاومت تثبیت کرده اند یک ضرورت اجباری ست درتاریخ معاصر. تحول درشعر زنانِ پس ازانقلاب نیز، گواه بارزی ازمقاومتِ مستمر و پیشتازی آنهاست؛ در دریدن پرده های جهل واوهام، که درجلوه های گوناگون ادامه دارد. از تجمع مادران درگورستانهای ویران شده به دست حکومت گرفته، تا مراسم یادبودها برای جگرگوشه هایشان؛ که حکومتگران ودستاربندان غارتگررا بدجوری پریشان کرده است.

سیاسی شدن شعر زنان، نمایش هنرمندانه ای ازاعتراض های عصیانی ست به خفقان موجود واستبداد مذهبی که چترسیاهِ حهل را، درسراسر وطن گسترده است.

دفتر شیرین را باز می کنم:

با نخستین مصرع دردهای پیرانه زیرپوستت می سُرد واشکِ دردها سرریز می شود:

«باز اشک / این آب افشره ی/ دومیوۀ حزین تنهائی ست / که شفاف وشور/ ازپشت شیشه/ به شب سلام می گوید»

باز اشک ازتکرار اشک ها میگوید واشک های مکرر را یادآور می شود. اشک امروزی من تازه نیست. با بغضی گره خورده درگلو تلنگری میزند به فرهنگ موجودِ تحمیلی که سراسر ماتم است و عزا. با اشک، در تنهائیِ همیشگی ام بار آمده ام و با این اشک ها به شب سلام گفته ام تا روزهای دیگر. اشک جزو لاینفک من است. منِ زنِ ایرانی با اشکِ زن بودن، با جهل شما مقابله می کنم.

شیرین در «باجامه ای پریده رنگ» تابلویی زیبائی میآفریند. سیمای زن و هرآن چه بر او رفته را، به نمایش می گذارد. زبان پخته وهماهنگی مضمونها و رنگ ها، ازغنای فکری و ذوق سراینده روایتِ خوشی را به مخاطبین نقل میکند:

«بردامن سبزش/ جای سم ستوران را / برسینه ی سپیدش/ خراش پنجه های شقاوت...» را

... و اینجا با مکثی کوتاه، ازفاجعه غارتگران وپنجه های شقاوت، فاصله می گیرد وازهفت سین و بهار وعید وشادمانی میگوید. درد را فراموش نکرده. درد بخشی ازتن واندام و ملکۀ ذهنی اوست، در کمینگاه روحش لانه کرده، اما او با صبرمادرانه در«زهدانش/ پرورنده ی عشق / عشقی که او را / به خاطرش سنگسار می کنند» ازعشق، ازطبیعت، از زیبائی های هستی میگوید. می داند که ازذرات خونِ عشق، حتا درسرزمین جهل لاله میروید. با چهرۀ شاد وخندان به تعصب جاهلان لبخند میزند مغرور و باوقار.

«شگفتا / که هنوزایستاده و مغرور/ باپیکری/ که برتنه اش/ عاشقان/ نام خود را/ با چاقوی جهل تراشیده اند. ... شگفتا /هنوزایستاده است/ با دوانار خونین/ به جای دو پستان/ وترنجی از رنج/ به جای زهدان/ بردامن سبزش/ جای سم ستوران است».

دردهای بیشمار زن، زیرپوستش لانه کرده. ناله ها از دل شاعر برمیخیزد وبردل خواننده مینشیند و اثرمیکند، اثرات قابل درک اند و فریادها به حق. این درست است که دراین سرزمین زن ومرد باغُل وزنجیرِاسارت بارآمده، به خفقان وتنگیِ بیان واندیشیدن معتاد شده اند، اما دنیایی که سنتهای مرد سالاری برای زن آفریده و تحمیل کرده فضای ویژه ای از جهنم موعود را دارد که میباید زن باشی تا طعمِ زهرش را بچشی!

هماهنگی صحنۀ چنین فاجعه، با توصیف شاعر در «با بهار می آیم» باورهای فکری اورا بیشتروبهترتوضیح میدهد. درحالی که:

«صدای زنجره ازپشت شبهای تابستان و قل قل سماور می آید ماه سر می کشد از فرازشانه ی الوند درشب شعرو شور وعرفان شهر من، همدان.»

با چند کلام کوتاه، حضور سیاهِ سرنوشت زن را به نمایش می گذارد:
« ... صدای زنجره می آید؟

نه

این صدای زنجیر است

این صدای ضجه ی زنهاست

زوزه ی فرود آمدن تازیانه است

... ...

و از محراب قدرتشان

جهل می تراود وتاریکی»

رود جاری زئدگی ادامه دارد. شاعر، امید می آفریند که مبادا یأس و حرمان دردل ها رخنه کند. تازیانه ها، بر می گردند. این بارکه برگشت با لعن ونفرین و بسی بیرحمانه برگردۀ ستمگران می نشینند. شیرین این را خوب می داند. درسیمای مادری دوراندیش و مهربان نوید شادی سر می دهد:

«به الوند وگنجنامه بگوئید / ای لادن های سربزیر/ بگوئید من با بهار در راهم.

اشکم جاری می شود ازاین همه درک و صمیمیت!

شیرین با پیشینه های تاریخی زن آشناست. دردها را می شکافد، درد زن و زن بودن را. از نیش ونوش به این و آن بیزار است. قمپز در نمی کند. ادعای اسطوره شناسی ونخبه شناسی یا مثلا فلان ادیب و شاعرشناسی را ندارد. فرهنگ وادب کهن ایران را میشناسد. تولاک خودش هوشیاراست واهل مطالعه. و دردایرۀ خلاقیتِ هنری شاعری جستجوگراست. وچقدرخوشحال شدم که دراین دفتر سروده های پخته و زبانی پاکیزه دیدم و سود بردم.

یقین دارم که شیرین با این دفتر به بار «ادبیات ایران درتبعید» افزوده است. با آرزوی موفقیت همیشگی برای او وهنرش.

حدیث نفس

2010-10-29T16:23:00.000+01:00

حسن کامشاد

نشر نی 1387
328 صفحه

اخیرا توسط دوستی کتابی به دستم رسید بسیار گیرا وخواندنی، طوری که تا برگ پایانی نتوانستم کتاب را از خود دورکنم. با شوق و لذت خواندم وپاره ای از یادها را با مروری دوسه باره. تا رسیدم به برگ 308 پایان روایت ها . بگویم که قبلا با نام نویسنده ازطریق ترجمه هایش آشنا بودم و به ویژه با ترجمۀ (تاریخ بی خردی) اثر کم نظیر باربارا تاکمن، و درگذشته های نزدیک ( قبله عالم) راخوانده بودم اثر پژوهشی عباس امانت را. اما حدیث نفس از جنس دیگری ست. ناب است و دلنشین. با همۀ رنگ بوهای بومی، از اصفهان - زادگاه نویسنده - گرفته تا اروپا وگشت و گذاری در سایر نقاط جهان، هرجا که هستی بوی وطن را با حدیث نفس ش دررگهایت تزریق میکند و درجانت میپراکند. جدی و شوخی با زبان نرم و لطیف خاطرات طفولیت را میگوید و از ختنه سوران ش و شیطنت های بچگی، از محلۀ گود لُرها که درآنجا چشم به دنیا گشود و خواننده را با خود میگرداند و میچرخاند در دنیای شیرین کودکی. دنیای واقعیت و خیال با همۀ زشت و زیبائی های هستی. زندگی را روایت میکند. رود همیشه جاری هستی را همان گونه که دیگران نیز شاهدش بوده اند و از سر گذرانده اند. غم و شادی را یک کاسه میکند. درمیمانی. در التهاب گریه و خنده وسرانجام غم فراموش ت میشود ودرسکوت، گلخنده ها شکفته میشود. میخندی . درهمان حال که با میل شدید، تند تند 129 قصه وحکایت را پشت سرمیگذاری، با آدم های تازه آشنا میشوی. آشنایت میکند. از زبان حدیث نفس، به روایت از رجال سرشناش تا بستگان شاه حرف و حدیث تازه میشنوی. با مطالعه درنوسانی. به قول معروف این رو وآن رو میشوی. میخندی و میگریی. اما بار عاطفی روایت ها آن چنان صمیمانه و پاکیزه است که توانائی و قدرتش، توازن غم و اندوه را حفظ میکند. کم رنگی یا بی اثری غم و اندوه را زمانی درمییابی که شادی وخنده در روایت ها با تجربه های زندگی برجسته میشود و میکشاند تا آخرین برگ کتاب. نقش راوی در روایت ها با قدرت کلام جان گرفته درتشنگی چشم و روان حرکت میکند و پیش میرود. اندوهِ روایت ها نیز با نوعی شیطنت جاری درقالب طنز، سنجیده و ظریف، روح و روان زمانه را با زبان نقدواره توضیح میدهد. تأمل من بیشتر برجسته کردن این قبیل مؤلفه هاست.
نویسنده شوخ طبع حدیث نفس درکلاس ششم دبیرستان صارمیه اصفهان با شاهرخ مسکوب همکلاس میشود. و پس از قبولی درکنکور دانشکدۀ حقوق در دانشگاه تهران باهم عازم پایتخت میشوند تا سرگرم تحصیل شوند. اما دراین میان پیدا کردن اتاق و راه انداختن وسایل خواب و خورد و خوراک نیز مطرح میشود. شاهکار آشپزی آن دو جوان نیز شنیدنی است که از شاهرخ مسکوب نقل میکند: " یک شب آبگوشت پختم تا ساعت دو توی آشپزخانه بودم، آخرش حوصله ام سررفت. برداشتم آوردم توی اطاق؛ هیچ چیزی را نتوانستیم بخوریم، نپخته بود و گرسنه خوابیدیم. ..." ص 71
خاطره ای ازگنگرۀ نویسندگان ایران، زمانی که درکوی دانشگاه درامیرآباد ساکن بودند نقل میکند."بسیار خوش میگذشت. کمتر درس می خواندیم و بیشتر بحث و جدل سیاسی میکردیم. ... ... در تیرماه 1325 بود. من و شاهرخ که بفهمی نفهمی سودای نویسندگی درسر میپروردیم به کمک سیدعلی شایگان، استاد حقوق مدنی دانشکده مان، که نایب رئیس کنگره بود درنشست نامداران شعر و ادب شرکت کردیم. درجایگاه هیئت رئیسه، صادق هدایت سایه وار درگوشه ای کز کرده بود، معلوم بود خود را نخود این آش نمیداند. ... ... سخنرانی خانلری و طبری نقطۀ اوج کنگره بود ... برای ما دیدن قیافۀ کسانی چون دهخدا، بهار، نیما یوشیج، هدایت و دیگران، بیش ازاین مباحث هیجان انگیز بود."ص 75
در«لاسیدن با حزب توده» میگوید " سال های دانشکده حقوق بیشتر به لاسیدن با حزب توده گذشت. ساده دل و تهی ذهن بودیم وگزافه گوئی های حزب هوش از سرمان ربوده بود."
مرگ برادر بعد از فوت مادر، از مقوله های دردناکی ست که غم ازدست رفتن عزیزان را دردل نویسنده مینشاند . درتلاش معاش وارد شرکت نفت میشود و به آبادان میرود. درآبادان با مشاهدۀ ناهنجاری ها "تشکیلات شرکت نفت همه با فکر، فکر استعماری و استثماری پایه گذاری شده بود. ولی ازلحاظ سامان و سازمان اداری بسیار کارآمد و آموزنده بود ... تفکیک نژادی (apartheid) همه جا مستقر بود. ... ... تفاوت محوطۀ شرکت نفت با بقیۀ شهر باور کردنی نبود ... انگار ازبیابانی بی آب و علف پا میگذاشتی توی باغی سرسبز. درآبادان گاه ازآسمان ملخ میبارید. ... کودکان عرب درخت ها را میتکاندند، پیاده روها را میروبیدند ... صید خود را درکیسه وگونی میبردند ملخ ها را بو میدادند، نمک میپاشیدند و میخوردند." ص 88

درکنار شرح مسائل خصوصی، روایت وقایع جاری کشور، کاری ست که نویسنده با دقت دنبال میکند. ازآنچه دراطرافش میگذرد لحظه ای غافل نیست. حوادث مهم پایانی سال را این گونه خلاصه کرده است:
"درروزهای پایانی سال 1329 طرح ملی شدن صنعت نفت به تصویب مجلس رسید، و سال 1330 با هیجان و شیون و غوغا آغاز شد. شرکت نفت ایران و انگلیس به قصد تفرقه افکنی و اختلال، حقوق ومزایای کارگران را معوق گذاشت، کارگران درآبادان به اعتصاب دست زدند، در زد وخورد نیروهای نظامی با کارگران اعتصابی عده ای دانشجو و کارگر ایرانی وچند تن انگلیسی کشته شدند. صادق هدایت درپاریس خودکشی کرد. یک هفته بعد ملک الشعرای بهار در تهران درگذشت.» صص 95- 94
دربگیر و ببند سران حزب توده توسط پلیس، پذیرش نویسنده از طرف مؤسسه فولبرایت، به دستش میرسد.
شاهرخ مسکوب که درجریان کارهای اوست مینویسد: " دراین گیر و دار آقا میخواهند بروند امریکا چه غلطی بکنند؟ میخواهی انگلیسی باد بگیری یا عیش و نوش کنی؟ ... ... از بیقیدی و بیخیالی [خودم] مدتی گریستم، نامه بعدی شاهرخ همراه کتابی انگلیسی بود اثر هاواردفاست نوشته بود به جای رفتن به ینگه دنیا بنشین واین کتاب را ترجمه کن، بیشتر انگلیسی یاد میگیری. این کاررا کردم و چنین شد که بنده شدم مترجم!" ص 96
شاد باد روانِ شاهرخ که با احساس پاک وصفای انسانی، وظیفۀ دوستی بجا آورده.
نویسنده، فضای سیاسی و حس واندیشۀ جاری آن سال ها را، به درستی روایت میکند. این یک واقعیت بود که مردم از کشتارودستگیریها نگران بودند. همدلی و همدردی با مردم، بیشتر بین تحصیل کرده ها حاکم بود. احساس عموم، بیخبراز وقایع پشت صحنه، درهمدلی با ستمدیدگان حیرت آوربود.

درداستان «ذبیح بهروز» روایت خواندنی دارد از شیرین کاری وشیطنت های ذبیح. ادوارد براون که دریکی ازسفرهای خود به ایران با او آشنا میشود "شیفتۀ هوشمندی و معلومات وسیه او دربارۀ ادبیات فارسی شد." بهروزرا به معاونت خود برگزید. "بهروز پذیرفت و به کمبیریج رفت." انجمن ایرانِ لندن برای سخنرانی ازبراون دعوت میکند. براون ازدستیارش میخواهد چند شاه غزل حافظ را گل چین کرده به او بدهد. "رگ شیطنت بهروز گل کرد، سه چهار غزل ازسروده های خودرا دراختیار او نهاد. روز سخنرانی ... براون دادسخن داد، آن گاه باد درگلو انداخت و سروده های لسان الغیب را با اهن و تلپ به فارسی خواند. غزل ها به گوش ایرانی ها نا آشنا آمد و متعجب به یکدیگر نگریستند ..." ص152 و باقی قضایا
هنگام مطالعۀ حدیث نفس ، "جنگ زمان شماره 3 " که در نروژ به همت منصور کوشان منتشر میشود به دستم رسید که درآن مقاله ایست به قلم آقای علی حصوری تحت عنوان "ذبیح بهروز، مرد چند چهره" درآنجا نیز به همین موضوع اشاره شده و اصل غزل را نقل کرده است :
چون سمع کنی صحبت اهل دل را / چون فهم نمیکنی مگو هست خطا
بر دنیی و عقبی نشود رأسم کج / به به که فتنه هاست اندر سرما
درمعبد گبران بکنندم تعظیم / چون نار نمیر باشد اندر دل ما ...

کامشاد، زمانی که درکمبیریج بوده، روزی جواهر لعل نهرو نخست وزیرهند برای بازدید به آن جا میرود. سینک که ازشاگردان نویسنده وازمنسوبین جواهرلعل نهروست، نویسنده را به ایشان معرفی میکند.« سینک مرا به او معرفی کرد. سخن از اوضاع ایران بعدازکودتای 28 مرداد پیش آمد. خواستم خود شیرینی کنم، گفتم "اگرما هم درایران شخصیتی چون شما می داشتیم ..." مهلتم نداد جمله ام را تمام کنم، با تغیُر گفت "شما مصدق داشتید با او چه کردید؟" سرخ شدم، شرمگین سر به زیر انداختم. این مهمترین برخورد من با یک شخصیت بین المللی بود.» ص 156
کشف مترجم واقعی کتاب حاجی بابا اصفهانی، را باید ازکارهای ارزشمند نویسنده، دردوران تدریس درکمبریج به حساب آورد. بنا به روایت نویسنده، در "کتابخانۀ دانشگاه کمبریج هنگام کند وکاو دراوراق بجامانده" متوجه میشود که "شیخ احمد روحی نامه ای به پروفسور ادوارد براون درسال 1892(1340ق) نوشته که درآن با صراحت میگفت میرزاحبیب اصفهانی کتاب حاجی بابای موریه را ازلغت فرانسوی به فارسی ترجمه کرده است." ص 157

معرفی «ایلیا گرشویچ»، استاد دررشتۀ زبان های کهن ایرانی که از نام آوران زمانه بود، کار بسیار با ارزشی ست که نویسنده با روایتِ دوخاطره "هردو ناگوار" از این مرد دانشمندِ عاشق فرهنگ ایران یاد کرده است.
درعزیمت به ایران با دوستش در گمرک یوگوسلاوی دوسرباز مأمور، جیب هردو مسافررا خالی میکنند. تا به بلغارستان میرسند. و ماجرارا با مأمورین بلغاری درمیان میگذارند. با کمک آنها شب در"گراندهتل بالکان خوابیدیم، بامداد صبحانه مفصلی به رایگان خوردیم و با تمجید و سپاسی بیکران به سوی مرزترکیه راه افتادیم." ص 189

از «نعلبند مکانیک» چیزی نمیگویم. باید خوانندگان کتاب، داستان آن را بخوانند وبا چشم پوشی از رفتار وآزار بچه های پا برهنه، ازروایت های شیرین اوستای نعلبند و رفتار ایرانی ترک زبان، فراوان بخندند.

درمیان سالی، اشاره به گوشه هائی از وقایع کشور، با زبانی ساده و شیرین، شیطنت وطنز، شوخی وجدی ادامه دارد. در «سرگردانی» ، سفره دل را پهن میکند. گذرا، دردها را یادآورمیشود "کشورسالهای مصیبت بار و پر ماجرائی را پشت سرگذاشته بود. بازداشت سران جبهۀ ملی ... محاکمه مصدق و دستیارانش، محکومیت او و تبعیدش به احمدآباد، کشف شبکه های حزب توده ... تیرباران افسران ومرتضی کیوان، که [نظامی نبود]، ونیز شماری از رهبران فدائیان اسلام و حسین فاطمی وزیرخارجۀ دولت مصدق، تصویب و اجرای قرارداد ننگین کنسرسیوم و ... ... اردوگاه امیرآباد زمان دانشجوئی ما بااحداث بناهای جدید، به راستی به صورت کوی درآمده بود. فرودگاه نوبنیاد مهرآباد به تازگی گشوده بود. بیش تر اهالی پایتخت اینک آب لوله کشی میآشامیدند. بخش خصوصی یک فرستندۀ تلویزیون به راه انداخته بود ...» ص 200
کامشاد، نیک و بد زمانه را با دیدِ باز دیده و با رعایت انصاف روایت کرده ، هردو روی سکه را به همان شکل که بوده به مخاطبین منتقل میکند. با داشتن رسوباتی رنگباخته از نخستین افکار توده ای ش، یادمانده های خود را آلوده نکرده. دردام تعصب های مرسوم نیفتاده. بیرحمی تاریخ را میشناسد. خارج ازتوانِ خود سخن نمیگوید. حرمتِ سلامتِ نفس را به درستی حفظ کرده است.
در «سفر اصفهان» ، درعید نوروزبا کولارد، رئیس روابط عمومی کنسرسیوم نفت، کولارد آنقدرغر میزند و به رانندگی او و جاده های خاکی اعتراض میکند که دستپاچه شده راه را گم کرده عوض اصفهان سر از کاشان در میآورند! به نظرم یکی از بهترین خاطرات این دفتر است .
در «زناشوئی» عکس زیبائی ست سه نفره. و زنده یاد شاهرخ مسکوب درسمت چپ عروس خانم. شاهرخ سرریز از شادی و شادمانی. گلخنده ها وجودش را پرکرده است. و درهمان مجلس عروسی ست که نویسنده، حاج آقا فیض را، همان که در ص 111 داستانش روایت شده ، ملاقات میکند.
در کمبریج از مجلس بزرگداشت تقی زاده به نیکی یاد میکند. و احترام ارباب فرهنگ و هنر به اهل فضل را خاطرنشان میسازد. تقی زاده هشتاد وچهارساله درآن مجلس حضوردارد. «کتابی هم به این مناسبت به چاپ رسیده بود. فهرست نویسندگان ایرانی وخارجی سلسله مقالات این کتاب (پای ملخ) نشانگر شهرت و حیثیت بین المللی تقی زاده است.» نویسنده با ذکر نویسندگان مقالات کتاب فوق یاد آورمیشود که سِرهرولد بیلی به هفت زبان پهلوی، پارتی، زروانی، ختنی، مانوی، اوستائی و سانسکریت به تقی زاده درود گفت و فضائل وخدمات اورا ستود و تقی زاده هم به هفت زبان فارسی، ترکی، عربی، انگلیسی، آلمانی ، فرانسه و ایتالیائی به او پاسخ داد.» اطلاعات جالبی که نویسنده کتاب، از وسعت دانش برخی از دانشمندان میدهد شگفت آوراست. میگوید: « ... هرولد بیلی ... بیش از پنجاه زبان می دانست و ادبیات چینی، تبتی، ترکی، ارمنی، گرجی و دیگر گویش های قفقازی را به زبان اصلی میخواند.» ص 233
نویسنده به زمان تصدی دراداره روابط عمومی کنسرسیوم، امور فرهنگی و هنری را مورد توجه قرار میدهد. و در نتیجه باجمع آوری آثار نقاشان کتابی منتشرمیشود. درکنار آن مجموعه ای از آثار خطاطان و خوشنویسان در 1343 به چاپ میرسد.
در «شاعران نوپرداز» نویسنده فضای فرهنگی - هنری آن سال ها را میگشاید. اشارۀ ظریفی دارد درسنجش نگرش های اجتماعی دو هنرمند معاصر – شاملو و سهراب سپهری – شاملو گفته "شعرباید شیپورباشد نه لالائی" و سهراب برخلاف آن " به سراغ من اگر میآیید / نرم و آهسته بیایید، مبادا که ترک بردارد/ چینی نازک تنهایی من." ص249
مطالعۀ «شاعران نوپرداز»، من را به گذشته ها برد و خاطره خوش روزگاران سپری شده را زنده کرد. سالهائی که در شیراز بودم. هرهفته چند نشست درمحله های پراکندۀ شهر شب شعر و داستان و تئاتر و نمایشگاه های تجسمی و تنها به بهانۀ "نمایش هنر" دایر بود. سالهای رونق اقتصادی و گسترش دانشگاه ها، زمینه مساعدی برای فعالیت های فرهنگی وهنری فراهم آورده بود. در بیشتر شهرهای دانشگاهی و غیردانشگاهی، این قبیل نشست ها، سرگرمی جوان ها شده بود. علاقمندی جوانان و تشویق فرهنگیان و استادان، راه های تازه و سالم را برای نشو و نمای اندیشۀ جوانان هموار میکرد. بحث های آزاد و تبادل فکر دربارۀ شعر، فلسفه، ادبیات وتئائر، درپرورش اندیشه های کنجکاوِ نواندیشانِ تشنه، که با ولع خاص میخواستند درافق های تازه با نوآوری های جهان آشنا شوند درحال رشد بود. بدون اغراق، آن دو دهه دوران طلائی هنر و ادبیات و انتشارات درتاریخ کشور بود. جشن های سالانه که با نام «جشن هنر شیراز»، با حضور هنرمندان جهانی درشیراز برگزار میشد، در معرفی فرهنگ وهنرایران و آشنائی مردم با دیگر هنرمندان، وتأثیر مثبت نقش هنر در بیداری مردم، چنان مؤثرافتاد که جیغ و داد سنتگرایان و پرده دارانِ جهل و طاعت و بندگی بلند شد و فریاد وا اسلاما به آسمان رفت.
در«بخت و کتاب» روایت جالب و خواندنی دارد. رسالۀ دکترای نویسنده دربارۀ نثرجدید فارسی ست که ... « درخارج ازهمان ابتدا با استقبال شایان رو به رو شد و در پنجاه سال گذشته پیوسته جزو کتابهای درسی دانشگاه های انگلستان و امریکا بوده است، اما درایران، برعکس، نصیبی جزناکامی نداشته است.» ص 264. تا اینکه روزی وسیلۀ دکتر رضا براهنی خبردار میشود که کتابفروشی کندی درخیابان نادری کتاب اورا با نام دیگری به فروش میرساند. به اتفاق به کتابفروشی میروند. " پیرمردی که درگوشۀ مغازه نشسته بود ... با نوعی تفاخر گفت ما این کتاب را خودمان دادیم اینجا افست کردند، وبر کورن هم اسم ساختگی است. پانصد نسخه هم این جا درزیرزمین داریم. ..."
شکایت به دستگاه عدالت به جایی نمیرسد. تا بالاخره با ترجمه تازه ای از طرف نویسنده، کتاب توسط نشرنی در1384 منتشر و بااستقبال رو به رو میشود.
انگار این شیوۀ سرقت را برخی ناشران وطنی، حق موروثی خود میپندارند. داخل و خارج کشورهم فرقی برایشان ندارد. ربطی هم ندارد که یهودی باشد مانند همان کتابفروشی کندی یا مسلمانان چپ نما وظاهرآً چپ اندیش! درشهر اسن و استکهلم که کتاب «و انسان خدا را آفرید» اثر زنده یاد اکبر بهرامی را درهزاران نسخه چاپ کردند و فروختند و هنوزهم این سرقت بیشرمانه را ادامه میدهند.
دربرگ هائی چند ازاین دفتر پربار از نیکی و فرزانگی شاهرخ مسکوب یادشده که حرمت انسانی نویسنده را یادآور میشود. یادش گرامی باد. همچنین از دوستانی که در اکثر موارد حامی و رهگشای نویسنده بوده اند با احترام نام برده شده. از ابراهیم گلستان، محمدعلی موحد، تورخان گنجه ای، حمید نطقی، بهمن فرسی، رضا براهنی و خیلی های دیگر.
کامشاد، دراین کتاب زیبا و شیرین، ساعت های خوش وناخوش زندگی خود را با خوانندگان درمیان میگذارد. با نمایش تابلویی تحسین انگیز، اما بسیارحسرتبار، از روزگاران گذشته، اوضاع ایرانِ درحال تحول را با همۀ فراز و نشیب هایش توضیح میدهد. آدم ها و رجال سرشناس و تنی چند ازدرباریان را وارد صحنه میکند و از یاد ها میگوید و خواننده را با خود در وطن میچرخاند و میخنداند و حسرت به دل در کویر غربت و تبعید اجباری رها میکند.
ایراد بزرگ کتاب این است که درخارج نمیشود تهیه کرد. نیست. پیدا نمیشود. واگر همت دوست فرهیخته ام ناصرمجد نبود، من نیز از مطالعۀ حدیث نفس محروم مانده بودم. در لندن به این گل و گشادی یک کتابفروش بیش نمانده، آن هم انگارطرف حسابی درایران ندارد که برایش کتاب بفرستد!
و سرانجام درسرو صدای غم و شادی روایت های کتاب که درکاسۀ سرم پبچیده دفتررا می بندم.
با آرزوی موفقیت برای نویسندۀ حدیث نفس.

یادنامه ایام جوانی

2010-07-12T12:37:00.000+01:00

گرداب توهم یک عضو

حسن پویان
چاپ اول 1385 تهران – چاپ غزال

این دفترخاطرات به توصیۀ دوستی کتابخوان تهیه شد. وقتی شروع به مطالعه کردم نتوانستم زمین بگذارم.شنیدن روایت زندگی دیگران را دوست دارم. انتقالِ تجربه و واقعیت عمراست به هرمضمون. و هرنوعش دلپذیراست. حتا غم ها و ماتم هایش. مسعود فقط اسم کتاب ونویسنده را به من گفت. وبعد گفت ندارم که. به شیوۀ اسماعیل خوئی گفت. خوئی هم وقتی نخواهد به کسی کتاب بدهد با لبخندی شیرین میگوید ندارم که ... که را میکشد وتکلیف طرف را روشن میکند.
کتاب را ازایران خواستم. یک ماه بعد بدستم رسید.

کتاب خاطراتِ ایام جوانیِ یک عضوساده درسازمان جوانان حزب توده است که بعد ازکودتای 28 مرداد1332 در مشهد دستگیروزندانی میشود. به نام حسن پویان. برادر امیرپرویزپویان از بنیانگذاران سازمان چریک های فدائی خلق که در خرداد 1350 دردرگیری با مآموران ساواک درحوالی نیروی هوائی تهران جان واندیشۀ جوانش راازدست داد.
دفتر بعد از یادآوری کوتاه، با سرفصل «یادی ازامیرپرویز پویان» شروع میشود.

فصلی که ازآمدن امیرپرویزپویان ورفتنِ ناخواستۀ اوبه ابدیت از زبان برادرش به اختصار روایت میشود. عمری جوان وکوتاه با سری پرشور، نماد نسلی تازه نفس، پاک وصادق با انبانی ازمؤلفه های سیاسی، اکتسابی، بیریشه وریشه دار، درجامعۀ سنتی اما پرشور وشعار و پویا گرفتار جدال کهنه و نو برغم تلاشِ محتاطانۀ حکومت درگشودن درهای تمدن غرب درآستانۀ دگرگونی ولنگ زدنهای بین راه سر ازوادی رجعت درآوردن؛ خواننده را دچارشگفتی میکند. بگذریم که این رشته سردراز دارد. اما گفتن دارد که ساواک وقتی به دنبال امیرپرویزبوده وموفق به دستگیری او نشده، برادر دیگر او حسن - نویسنده کتاب - را دستگیر و زندانی میکند. «درسه چهارماهه ی پایانی زندگی امیر، چهار مرتبه مرا به خاطر آنکه برادرش بودم بازداشت کردند ... مدت بازداشتها، ازجمله باراول (ده - دوازده روز دریکی ازسلول های انفرادی قزل قلعه) بسیار کوتاه بود. ... عاقبت درسوم خرداد 1350 امیر و یکی از رفقایش (شادروان اسکندر صادقی نژاد ... محاصره وحمله مسلحانه ساواک شدند .جان باختند با مرگ اوبازداشت های بیفایده من هم به پایان رسیدند. امیر درزمان مرگ 25 ساله و دانشجوی فوق لیسانس دانشکده ادبیات (یا مؤسسه تحقیقات وعلوم اجتماعی بود. ... دکتر حسینی یکی ازسرشناس ترین مأموران ساواک ... با لحنی بسیار مؤکد تهدید کرد که اگربه یافتن امیرکمک نکنم علاوه بر خودم، هردو برادر، تنها خواهروحتی مادرم را به زندان خواهد انداخت. » ص 15
[قابل توجه کسانی که امروزه مدعی هستند در رژیم گذشته مأموران انتظامی جز متهم، با کس و کار و بستگانش کاری نداشتند]
از فردای کودتای 28 مرداد فضای امنیتی درکشور حاکم بود. دستگیری فعالان سیاسی اعم ازچپ و راست به ویژه توده ایها دردستورکارحکومت قرارگرفته بود. شدت عمل مأموران حکومت نظامی کم سابقه بود. به هر کس که سبیل پرپشتی داشت درمظان تهمت بود وسراززندان درمیآورد. مأموران شهربانی برای شکاراعضای حزب توده و سازمان جوانان درحوالی مدارس کمین گرفته بودند. روزی نبود که عده ای ازدانشجویان ودانش آموزان ومعلمان دستگیر و روانه بازداشتگاه ها نشوند. نویسندۀ این دفتر دو ماه جلوتر ازحادثۀ 28 مرداد، در یک شرکت ساختمانی که پیمانکاری راه آهن شاهرود – مشهد را برعهده داشته استخدام میشود. دربگیروببندها به علت دوری از محل [مشهد] مدتی از گزند تعقیب مأموران در امان میماند. شرح کارهای روزانه در محلی به نام حسین آباد که کارگاه درآنجا واقع شده دردوستی با چند کارگر وسنگتراش و بنا، درمنظرسازمانیِ او هریک نمونۀ پرولتر تجلی پیدا میکند. تصویر شخصیت های پنهانی و درکِ مخدوش ازسیمای کمال یافتۀ آن، قبلاَ در تعلیمات دوره ای وآموزش های سازمانی دراذهان اعضاء حک شده بود.
سازمان اینگونه میخواست. میخواست که ناجی توده های محروم دربدنۀ پرولتاریا برای عموم قابل پذیرش باشد. معرفی و تعریف طوطی وار "پرولتر" لودهندۀ سادگی ها و نا پختگی ها بود که هنوزهم ادامه دارد.
لحن احترام آمیز پویان خلوص نیت و پاکی اعتقادش به سازمان را نشان میدهد. هرجا که سخن ازحزب وسازمان رفته،
رفتارش مبین عشق وباورقلبی اوست. درمقام یک عضوساده دل با ایمان وپایبند به مبانی حزبی ست. براین باور، تجربه کار و مشاهدۀ فضای کارگری وروابطِ صمیمانۀ کارگران فقیر و زحمتکش و یکسانی مهر وکینه شان درآن بیابان دور از شهر وخانواده، نه تنها جایگاه ارزشی خود را پیدا نمیکند بلکه، فقط پرولتر بودنشان بارها تکرارمیشود و مراعاتِ اخلاق حزبی. اینگونه بود که هزاران عضو ساده دل و ساده اندیش دل های پاک و پاکیزۀ خود را در راه آرمانهایی تباه کردند که ازورای مرزهای کشور در پوشش تبلیغات فریبنده و بزک شده برجان و روانشان تزریق میشد. سستی وبی اعتقادی به مبانی فرهنگی وملی با نفوذ فرهنگ جهان وطنی، نسلی را که از اختناق فکری دوران رضاشاه تازه رهیده بود، به سرگیجۀ دیگری گرفتار میکند. آن دوازده سال طوفانی با همۀ عارضه های بد وخوبش، تجربۀ کم نظیری برای بیداری مردم ازجهالت های قرون شد. حداقل، میرفت که فرصتی برای خودشناسی تا زمینۀ کسب معرفتِ فکر وغنای اندیشه را فراهم سازد. این دوران مصادف با دگرگونی های بعد از جنگ دوم جهانی بود و کشورنیز درالتهاب تحول های نوین. نفوذ افکارگوناگون و رواج مکتب های تازه در جامعۀ لب تشنۀ برای سیراب شدن ازفرهنگهای نو، بیغُل و زنجیر و رو به آزادی درمصاف با رونقِ مکتب های سیاسی و مذهبی ازهرنوعش، درفقدان نهادی سالم ودرست که هدایت فکری را رهبری کند، گمراهیهای زیادی نیز به بار آورد . نطفه بستن بذر قیام مسلحانه وجنگ های چریکی شهری و راه افتادن ده ها مرام و عقیده سیاسی هریک با محموله ای ناآشنا وکم نبود که بذرخشونت را دردل های معصوم جوانان میکاشت. دراینکه کج اندیشی رهبران ناپحنۀ مدعی " فکر " درسازمان ها و احزاب زمینۀ گمراهی اکثرجوان ها فراهم ساخت نباید تردید کرد. اما ازطرف دیگر، نابخردیهای سازمان یافتۀ حکومت نیز به تشکل و اتحاد صف ناراضیان منتهی گردید. نویسنده دفتر پرورش یافته در چنین فضای پرالتهابِ اجتماعی ست.

آمدن غیرمنتظرۀ منصور "ر" به کارگاه حسین آباد که دریک محل پرت دردل بیابان ها ست، نویسنده را دچارحیرت میکند. ازرفتارهای او به شک وتردید میافتد. یکی ازرانندگان سابقۀ همکاری او را با ساواک فاش میکند. میگوید اوآدم فروش است. روایت نشان میدهد که گرفتاری ودستگیری نویسنده که چندی بعد درمشهد اتفاق میافتد را همین منصور تدارک دیده است.
« صبح بسیار زود آن روز سرد 5 نفر ارمأموران شهربانی به درخانه آمدند . هرچه مرد درآن جا بود باخود بردند. محمدآقا که میهمان ما بود، برادر بزرگم یوسف آقا، برادر دیگردم رضا که به دبیرستان میرفت ولی بیش از 14 – 15 سال نداشت، و خودم را بردند. آثار دخالت منصور درآن ماجرا ازهمان لحظه نخست به خوبی روشن بود. افسری به نام ابریشمی که ریاست اکیپ مأموران مهاجم را داشت، مانند کسی که خانه کوچک ما را مثل خانه خودش میشناسد مستقیما به زیرزمین رفت و بسته ای پرازکتاب ومدارک را که فقط منصور درزمان رفاقتمان ازوجودش باخبربود به راحتی درآورد. برای هیچیک ازما و به ویژه من امکان وجود فرار وجود نداشت ...» ص 108
بازجویی توام با شکنجه شروع میشود بعد از چند روز زندانی با پرونده به رکن 2 ستاد ارتش منتقل و تحویل دادستان نظامی میشود. شرح رفتار مأموران شهربانی و نظامی، که جزتوهین و تحقیر و کتک زدن و فحاشی نیست، خواننده را به شدت آزار میدهد. روایت های تلخی از برخی زندانیان نقل میکند. همچنین ازرواج فساد در درون زندان. از مصرف مواد مخدر تا عمل لواط با مباشرت مأموران شهربانی. مینویسد:
«اززندانیان عادی شنیده بودم که رییس زندان – سرگرد «ی» - بچه هایی را به بعضی ازاوباش اسم و رسم دار کرایه میدهد. ولی این فقط یکی از شنیده های مان بود وهرگز به تحقیق معلوم نشد که صحت دارد یا ندارد. بعدا که جای مستقلی به سیاسی ها دادند درهواخوری دیدیم که یکی ازچاقوکشهای بسیارمعروف مشهد درحالیکه دو پاسبان ازپشت سرش حرکت میکردند، پسربچه ی بسیارزیبائی را به همراه داشت و میگفتند که از دادسرا بازگشته است. این اتفاق در ساعت هواخوری ما روی داد و آن "جاهل" که به غلام حسین پشمی معروف بود با بچه اش ازمقابل چشم های ما عبور کردند.» ص 32 - 133
پویان، از سرگرد "ی" افسرشهربانی که رئیس زندان مشهد است به نفرت یاد میکند. و پاره ای ازاعمال و زشتکاریهای غیرانسانی و شرم آور او را توضیح میدهد.

پویان دردادگاه لشگر8 خراسان محاکمه میشود. رئیس دادگاه سرهنگ غفارپورنامی ست با تجربه. دراولین جلسه با ترفندی هشیارانه، خلاف بازجویان و افسران شهربانی، بی کمترین اهانت و فحش و فضیحت با گرفتن نمونه ای از خوشنویسی او ، او را به دام میاندازد. به ده سال زندان محکوم میشود. اما دردادگاه تجدید نظر حکم اولیه میشکند و به سه سال محکومیت تبدیل میگردد .
نویسنده، با اشاره به ادبیات شعاری، برداشتهای ناروا و افکار ساده لوحانه و غرورآمیز سازمانی که هریک ازاعضاء دوره ای ازآن را از سرگذرانده اند را به درستی توضیح میدهد. «شگفتا که خودم با بلاهت آرزو داشتم که چنان نشود و ده سال تمام در زندان بمانم. ... برای آنکه درمیان "همبندان" اعتباری داشته باشم آرزوی ابرام حکم دادگاه بدوی را داشتم.» ص 140
زمانۀ عجیبی بود. زندان رفتن و درتاریکی سلول ها عمر جوان را هدر دادن ومحرومیت اززیبائی های جهان هستی، از تحصیل، ازکسب معارف بشری، دوری ازخانمان و زادمان، ضدیت علنی با ده ها آمال طبیعی انسانی آرزوی اکثر جوان ها شده بود. غروری بیجا و بس احمقانه. فریبی ساده لوحانه به اعتبارکسب حرمت بین بیمایگان. صداقت پویان در صراحت کلام در تأیید کج اندیشیهای غالب زمانه، بقولی "انتقاد ازخود" قابل حرمت است وباید ارج نهاد.

پویان، درزندان، وقت خود را با آموزش زبان فرانسه پر میکند. یادگیری انگلیسی را نیز ازدست نمیدهد. «ازاواسط دوره ی سه ساله ی حبس، بیشترین کارم ترجمه کردن متون فرانسه و انگلیسی بود.» 152
نوشتن درباره خلق و خوی دیگر زندانیان و شرح رفتارهای آنها، در نمایاندن فضای زندانیان سیاسی آن سال ها، کاری ست که نویسنده دنبال میکند. ازفضیلت و فضیخت افراد میگوید. با تشکیل کلاس سوادآموزی « کلاس درابتدا 8 نفر از رفقای فاقد سواد را جلب کرد اما طولی نکشید که جزیکی ازآنها به نام خیرالله "ب" برایم باقی نماند.» ص 161
خیرالله خواندن و نوشتن را یاد میگیرد. لایحه دفاعی را خودش مینویسد. به دادگاه لشگر 8 خراسان توضیح میدهد که براو چه رفته. «آن قدر به من سکنجبین دادند که هنوزدست و پا و بدنم درد میکند. درنتیجه دادگاه نظامی مرا سه سال محکم کرد. همو کلمات سکنجبین و محکم را به جای شکنجه و محکوم نوشته بود.» ص 162
در «قضیه ی یک آبگوشت استثنائی» روایت هولناکی که خباثت و پستی رئیس زندان مشهد را توضیح میدهد، آمده است که «ازتوی پاتیل آبگوشت ... خر درآمده است ... نادر درشگه چی آن را درلای کاغذ روزنامه گذاشته است تا به بازرسی که بچه ها درخواست آمدنش را کرده اند نشان دهد. ... زندانیان غضبناک به نشان اعتراض، کاسه های آبگوشت را به حیاط پرت کرده اند و ازسیاسی ها هم خواسته اند که اعتصاب غذا کنند. ماجرا چنان فاحش و رسوا کننده بود که با پیوستن سیاسی ها به اعتصاب غذا ، درکمتر از یک ساعت چندین بازرس به زندان آمدند. ... استوارسگ کش گفت که هزارظرف غذا ازسالن ناهارخوری موسی الرضا دم بست خیابان بالا خیابان گرفتیم و هزار ظرف دیگرش هم الان میرسد ... بچه ها تصدیق میکردند که تا آن روز غذایی آن قدر تمیز و خوش مزه درزندان نخورده اند. .... امشب به افتخار پیروزی زندانیان که باعث توقیف "ی" - رئیس زندان – شدند جشن بگیریم. همان شب مراسم ساز و آواز برگذار میشودو "خلیل" آواز میخواند و قاوال دایره زنگی [دف] میزند. جواد میرقصد و خلیل بعضی از تصانیف بسیار قدیمی ترکی را چنان استادانه میخواند که گاهی بعضی از رفقای ترک زبان مسن تر را به گریه میانداخت. ... پاسبان ها به تماشا امدند افسر نگهبان وقتی ازدر میرفت گفتند خوش باشید. ضمنا خبرداد که زندانیان داخله هم با شنیدن
سروصدای سیاسی ها دربند2 جمع شده اند و دارند میکوبند و میرقصند. » صص70 – 166
نویسنده درمعرفی همین خلیل که با صدای خوش آوازهای قدیمی ترکی میخواند، مینویسد «خلیل درآن زمان جوانی بود که شاید هنوز چندسالی تارسیدن به چهل سالگی فاصله داشت. اگرچه زردی رخسارش بهیچوجه حکایت ازتندرستی نمیکرد. نشانه های ورزشکاری و حتی پهلوانی نیز درچهره و اندامش به چشم میخورد» ص 176. شغل او پینه دوزی و واکسی بوده با همسرو چند بچه. گذران زندگی درنهایت فلاکت و تنگدستی. درملاقات ها آثار فقر و تنگدستی این خانواده باوضع پریشانی که داشتند چشمگیر بود. نان آور خانه وقتی به زندان بوده با آن همه نان خور ومادر بیمار، چه کسی شکم آن ها را سیر میکرده، سئوال بی جوابی ست که پویان ازخود میکند! و خواننده درحیرت است که آیا بااین فقر مسلط، فراموش کردن مسئولیت خانوادگی، اسیر باورهای متزلزل وناشناخته شدن و به زندان افتادن، از ایمان است یا شیفتگی درحرکت با موج طبقاتی؟ و، یا از ضعف و ناتوانی! شاید هم از هیچکدام؛ وبه یقین از جهل ونادانی! اندوه، دل خواننده را به درد میآورد و آه و حسرت از هدر رفتن عمرها و تباهی انسان های معصوم .
نویسنده با یادی از برخی زندانیان، با اختصاص فصل هایی کوتاه به آنها، دین دوستی را ادا کرده است. انتقال رفتارهای زندانیان با خاطره های دنیای تنهایی و بیکسی شان، برای خوانندگان دریچه هایی میگشاید درشناختن آمال و آرزوهای لگدمال شدۀ آن ها که درراه رسیدن به اهداف انسانی قربانی شده اند.

و دفتر به پایان میرسد .
پویان که بعد از پنجاه سال و به قول خودش درآستانۀ هفتادسالگی تصمیم به نوشتن این خاطرات گرفته است، با برگشتی به دوران گذشته زمانی که درسازمان جوانان عضویت داشته، به سادگی هرآنچه که براو رفته را روایت میکند. بازبانی ساده میگوید که فعالیت چندانی نداشته. ازخود قهرمان نساخته است. قهرمانانش که بیشترازطبقات پائین شهری هستند را معرفی میکند. درود به صفا و صمیمیت ش .

نگاهی به کلاغ و گل سرخ؛

2010-03-31T17:52:00.000+01:00

خاطرات زندان مهدی اصلانی

«کلاغ و گل سرخ روایتِ چشمی است که از منقار کلاغهاگریخته است।»
بهروزشیدا

کلاغ و گل سرخ، خاطرات زندان مهدی اصلانی است که درفاصلۀ سالهای 1367 ـ1363 ماهیت زندان در جمهوری اسلامی را تجربه کرده است. نویسنده در شروع انقلاب بیست و یک بهار پشت سر گذاشته، جوانیست زبر و زرنگ درس خوان، فرزند علی بالشویک «که درهنگ قزاق خدمت کرده بود». آخرین فرزند خانواده است؛ با پنج برادر. درسهراه اکبرآبادِ سلسبیل تهران چشم به هستی گشوده، در همان محل بزرگ شده و با موج تکاندهندۀ انقلاب بالا آمده است.
پس از «هفت نکته به جای مقدمه» که علت تأخیر چاپ کتاب و باقی مسائل جنبی را توضیح میدهد، سخنانِ کوتاه، اما بس سنجیده و نغز بهروز شیدا، خواننده را به جهان اسطوره و افسانه میبرد. اشاره به مضمون تاریخیِ «کلاغ» و «گل سرخ» این نوید را میدهد که کتاب از لون دیگریست و تنها روایتِ شکنجه و خشونت و آزار انسانهای دربند نیست. گفتنیهائی دارد که تازه اند و کهنهها نیز بوی نا ندارند؛ در آمیزهای از گذشته و حال، بخشی از تاریخ و تجربههای بشری را توضیح میدهند؛ تاریخ اجتماعی – سیاسی مردمی سرگشته را که همیشه در بیراهه، در سرزمینی لگدمال شده، درهرخیزشِ رو به رهائی از چاله به چاه افتاده اند.
نویسنده فصل اول را با «تایتان» شروع میکند. از سومین برادرش، حسین، که درمحل به حسین تایتان شهرت داشته سخن میگوید. این جوان بیباک در همان روزهای انقلاب دراثر سکته از بین میرود. پیداست که از دست دادن برادرِ جوان خانواده را سوگوار میکند.
در شرح زمینه های انقلاب و تجربه های شخصی، انگیزة انقلاب را تحلیل میکند: «خمینی بهشت موعودِ دولت اسلامی را به ما نوید داد [...] به جهنم هدایت کرد. راهِ دیگری وجود نداشت؟» ادامه میدهد: «برای بسیاری دشمنی با شاه و نظام بیشتر پیروی از مُد روز بود.» ص 15. این سخن مهدی را باید جدی گرفت. عوام را حرجی نبوده و نیست. اما اندیشمندان یا روشنفکران را چه؟! مگر داشتیم؟ روزنامهخوانی و کافهنشینی و اعتیاد و ادا درآوردن بود انگار که آن هم بدجوری مُد روز شده بود برای پزدادن به روشنفکرنمائی!
نمونه هایی که مهدی به دست می دهد در تأیید این مدعاست: «تو مسجد شاعرِ چپ. تو کافه مؤمنِ مست.» اضافه میکند: «اولین شخصیتی که خمینی را امام خطاب کرد ، شاعر خوب تبعیدی نعمت میرزاده (م آزرم) بود. به نامِ تو سوگند عنوان [...] قصیدهای وزین است که [...] درسال 1344 سروده شده است.» و درهمین راستاست سرودههای شمس لنگرودی و دیگران ص 20.
نویسنده جهل و سرگردانی سازمانهای سیاسی را مطرح میکند. بهدرستی هم مطرح میکند. سازمانهای سیاسی درآن بحران سرنوشتساز وخیزش عام برای تحول بزرگ، غافل از اهداف بنیادیِ دستاربندان و اهل عمائم، هریک بهنوعی ملعبۀ دست ملایان شدند و راه هموار کردند برای بازگشت به زمانۀ ظهوراسلام و پذیرفتن فرهنگِ بیگانه، برآمده ازصحاری عربستان.
این واقعیت را نباید کتمان کرد که به دوران مشروطیت، پس از سقوط قاجار، در وحشت از گرفتار شدن در چنگال پلیس سیاسی زمان رضاشاه، نسلی پاگرفت که در راه آموختن و شناختن جهان اطراف خود، به الگوبرداری از روشهای وارداتی پناه برد. آن هم با هزار ترس و لرز و دقیقاً به طور زیرزمینی. پس از واقعۀ شهریور 1320، اهمیت ذاتی این الگو برداری، در برنامههای حزب توده تبلور پیدا کرد. اندیشههای فرهنگی ـ سیاسی شوروی به خانهها رفت و سرمشق بخش عمدهای از مردم گردید. ترس و وحشت و خفقان گذشته رنگ باخته بود. اما آسیبپذیریِ اجتماعی، برآمده ازاندیشههای سیاسی مسلطِ مکتبی که همسایۀ شمالی منادی آن بود، ضرورت تقویت مبانی دینی را در سطوح بالا مطرح کرد. با این حال رواج مکتبهای گوناگونِ سیاسی با رونق گرفتن ادبیات در تحولات دهۀ سی افقهای تازهای را گشود. آن دوازده سال، ناشر افکار و اندیشههای متنوع در کشور گردید. بیداریِ تازهای بود از گرانخوابی و تجربۀ حکومت دوران دکترمصدق. نقش مردم در کنار حضور سیاستمداری پاک و لایق در نهضت ملی شدن نفت توانائی و لیاقت ملی را به نمایش گذاشت. آثار آن موفقیت بر چهرهها بود که با کودتای 28 مرداد، ایران درگرداب دیگری گرفتارشد وآرزوها بر باد رفت. یأس و اندوه مردم را مچاله کرد. خشونت، و سرانجام تفنگ، رقمزنِ تغییر و نجات از وضع موجود شد. حرکتهای پنهان و آشکار گستردۀ آن سالها با شکلگیری چند سازمان منسجم موقعیت ویژهای بود؛ گره خورده با پیامهایی که حکومت نتوانست ذاتِ آنها را دریابد. زبان حکومت با زبان ناراضیان، و بهویژه تحصیلکردهها فرق فاحشی پیدا کرده بود. اتحاد ناراضیان و پیامهای آن مرد فتنهانگیز تبعیدی از نجف، زمینۀ فروپاشیای را آماده میکرد، که در انقلاب سال 57 به بار نشست. سنتگرایان برندۀ آن خیزش بزرگ شدند.
غرض این که مهدی، برآمده از چنین سرگردانی فکری مانند هزاران همسن و سال خود در بیست سالگی گرفتار سیاست میشود و به بند میافتد. این نیز بگویم که خوشحالم از اینکه مهدی، پس از بیست سال که از زندان رها شده، این کتاب را در نهایت دقت و درایت نوشته است. درود بر او باد.
اندوهِ ندانمکاریها وقتی به صورت عادت، بر بدنۀ فرهنگ سیاسی میچسبد و رواج پیدا میکند که شعار به جای شعور مینشیند، صحبت از خرد مورد مذمت قرار میگیرد، زشتی و پلیدی قبح خود را از دست میدهد، و نه تنها عوام، بلکه دانایان و خردگرایان نیز به فکر نکردن معتاد میشوند. و تن به قضا میدهند و در اوج کشتار و خشونت، به ماهیت حکومت دینی پی میبرند: «پنج سال پس از انشعاب 16 آذر [...] رهبری این سازمان در خارج از کشور به این نتیجه رسید که حکومت اسلامی ازهمان فردای انقلاب رژیمی ازتجاعی بوده است و کمونیستها میبایست از همان فردای انقلاب در افشای ماهیت ضد انقلابی آن میکوشیدند.» ص 61
مهدی چون آدم منصفی ست، از افشای اشتباه ها باکی ندارد. غفلت و گناه را گردن میگیرد. والا خیلی از فعالان و رهبران سازمانها هستند که ناکامی و شکستها را به گردن روس و انگلیس و آمریکا میاندازند تا وجدان خواب آلود و سرگیجه گرفتۀ خود را آسوده کنند. هنوز در پس سی سال کشتار بیامان مردم بی پناه، توسط دستاربندان، بگومگوهای سازمانهای سیاسی ادامه دارد. همین تازگیها بود که پژوهش بسیار ارزشمند ناصر پاکدامن در بارة مصطفی شعاعیان را میخواندم که سالی پیش در پاریس منتشر شده است. زندهیاد شعاعیان جایی به حمید مؤمنی مینویسد: «ازاین سخن تو دندانهایم از تعجب کلید شد.» مهدی بهدرستی مینویسد، البته با اندکی تأخیر که: «خط مشی کمونیستها در قبال رژِیم اسلامی از آغاز میبایست خط مشی سرنگونی میبود [...]» همانجا
حزب تودة ایران، قدیمیترین حزب چپ کشور، خمینی را ضدامپریالیسم خواند. شگفتا از این همه غفلت و جهالت. در آغاز انقلاب کمونیستهای ایران فراموش کرده بودند که درسراسر تاریخ فرهنگی سیاسی ایران، ملایان از ستونهای اصلی ارتجاع معرفی شدهاند و اسناد تاریخی اهل عمائم را باعث جنگ ایران و روس معرفی میکنند که بخش بزرگی از آبادترین شهرهای ایران را با خفت و خواری از دست دادند و ضمیمۀ خاک امپراطوری روسیه کردند. فراموش کرده بودند که ملایی به نام میرخاص در اردبیل وسایر نقاط آذربایجان در سالهای1325 ـ 1324 چه جنایتهایی مرتکب شده بود. حداقل اخبار و کتابهای آن زمان، در شرح آدمکشیها و در آتشانداختن دهقانان و بخشیدن ناموس دهقانهای گرسنه به بهانة عضویت در فرقة دموکرات را که دیده و شنیده بودند. چگونه میتوان ازاین غفلت و جهل بزرگ ملی چشم پوشید! انگار که جادوی مذهب همه را طلسم کرده بود.
مهدی، روایت دستگیر شدنش را با جزئیات شرح میدهد. خواننده، پنداری در یک داستان بلند شیرین شانه به شانۀ با نویسنده درکوچه پسکوچههای تهران میچرخد. از «ساعتِ شب زنگ دارِ وستندواچ آقام» که بعد از مرگ پدر به او رسیده میگوید تا اینکه باید صبح زود مریم (سوگلی) را با تاکسیاش به مدرسه برساند و بعد برود سردعوا با علی مشهدی که تاکسی را به او انداخته؛ از بیست هزار تومانی که مادرش از طریق قرضالحسنة مسجدِ محل با نرخ سه درصد نزول تهیه کرده تا سایرجزئیات غیرضروری اما دلنشین. با رسول راه میافتند و در موقع خرید روزنامه توسط مأمورین امنیتی دستگیر میشود. کار به تیراندازی میکشد و کمکیها میرسند. اهل محل از دستگیری مهدی خبردار میشوند. آقا مهدی، ازکمیتة مرکزی بهارستان سر درمیآود. آنجا نیز داستان دو متهم که قبل از او در اتاق هستند را تعریف میکند: «دوجوان که یکی از آنها جامهدار داخل گرمابهای درحوالی میدان خراسان بود [...] اتهام آن دو به فرار دختری از منزل پدریاش بر میگشت [...]»ص 85 مهدی همة داستان را که به کامجوئی از دختر کشیده تعریف میکند که پرخواندنیست. یک هفته بعد از بهارستان به کمیتۀ مشترک منتقل میشود.
ماجراهائی که در این فصل بر مهدی رفته، تنها بازجوئیها و حرف و حدیث آشنائی و محل اختفای پرویز قلیچخانی و مسعود نقرهکار نیست که شکار آن دو مورد توجه خاصِ بازجوست. درگیرِ پیشامد 16 آذر که در سال 1363 به انشعاب سازمان فدائیان انجامید و دستگیری دوتن از اعضای سازمان که عازم ترکیه بودند و نوحة «مَمَد نبودی ببینی شهر آزاد گشته» و کوبیدن کابل بر پاهای لخت زندانی و درگیر عصبیت و بُغضی که گلویت را میفشارد که ناگهان سر از حدیث «عفت خانم قابله» درمیآری، که خاطرۀ شیرینی از خردسالی آقا مهدی ست. در زیرنویس همان صفحه باخبر میشوی که در تهران، بین خانوادههای سنتی دونفر شهرت داشتند: «زیور خانم قابلهی معروف به زیور جهود و اوستا ربیع دلاک که با کیف کوچک و چرمیاش ختنهی فرزندان پسر شهر را عهده دار بودند. اشتهار زیورخانم اما بسی بیش از اوستا ربیع بود.» ص 102 با تغییر فضای داستان، لحظاتی زندان و فضای بردهوار اسلام فراموشت میشود و در آغوش خانواده میغلتی.
مهدی گاه با معصومیت غریزی و گاه با شیطنتی آمیخته با معصومیت، درگیرودار پیچیدگیهای عصیانیِ خشونتِ تحمیلی، با دگرگونی فضا، تضادها را درگسترۀ خیال زنده میکند. مهدی لحظهای از گوهرِ شادی غافل نیست. شوخی و سخنِ بهجایش، از غم و اندوهِ مصیبتها میکاهد.
همبند مهدی عبدی است. آن دو احتیاج به دستشویی دارند. ولی زندانبان اجازه نمیدهد. فشار درد مثانة آن دو را عاجز کرده. آخر سر با پیدا کردن یک قوطی خالی شیرخشک خالی تصمیم براین میگیرند که ادرار خود را در آن بریزند؛ بالمناصفه. مهدی در آن درد شدید میگوید: « عبدی جان از قدیم گفتهاند که آب خوردن و سلام کردن از کوچکتره اما شاشیدن از بزرگتر.» ص 156
عبدی را در شهریور سال 1367 به دار میکشند.
در تقسیمبندی تازه بین همبندان، دو تن از مذهبیون متعصب حضور دارند که مهدی با همان «شیوهی سهراه اکبرآبادی» با آنها برخورد میکند. آن دو «هفتهای چند بار جُنُب میشدند.» حمام رفتن و غسل گرفتن در نیمۀ شب که 18 نفر در یک اتاق به بند اند، بدخوابی دیگران را فراهم آورده: «در یکی از نیمهشبان جهمنی تابستان 1364 فرزاد غسل واجب شد و همان چندرغاز خواب آشفته را نیز برجمع حرام کرد.» مهدی برآشفته میشود: «نمیشه که این مردک هروقت معاملهاش بلند شد خواب بقیه را حروم کنه [...] به شیوهی اکبرآبادی خودم متوسل شدم. قانون دعواهای محلی آن بود که برای خواباندن شر باید یک جوری شر به پا کرد [...]» مسئله را مطرح میکند و جواب میشنود: «خب آدم در خواب جُنُب میشه دیگه. تو بیداری که مشکلی نیست.» مهدی میگوید: «مرد حسابی خوابت را طوری تنظیم کن که روزها مرتکب [...] شی [...]» . فرزاد کاشفالغطا را گواه میآورد که قطب شیعیان بوده است و روایتها که تعداد همسران شرعیی کاشفالغطا از تعداد روزهای ماه افزون بود است. مهدی میگوید: «آقا فرزداد این آقای کاشفالغطا، کارگر پمپ بنزین بغل سینما دیانا بوده که بیست و چهار ساعته شیلنگ دستاش بوده؟» صص 159 ـ 156
مهدی آن وقتها شاید ازعطش شدیدِ شهوتِ جنسیِ علمای دین آگاهیِ درستی نداشت. هنوز محافل پنهان وآشکار مراکز فساد که حجتالاسلامها درگوشه و کنار دایر کرده بودند، ناشناش بودند. بعدها که پرده از کارهای واسطگیشان در امورجنسی برداشته شد، در نهایت بیشرمی جا ... را نیز جزو وظایف خود قلمداد کردند.
آمار گیری مهدی از زندانیان سیاسی نیز ازکارهای جالب اوست که به نقلاش میارزد. در «ترکیب زبانی و ملی زندانیان» مینویسد: «در هر پنج زندانی که من از سر گذراندم، اکثریت با آذریها بود. در میان ترکها، تبریزیها همه جا با فاصلهای درخورِ توجه درصدر قرار داشتند. بعد از ترکها، ترکیب قومی در همهجا یکسان نبود. درمیان استانها، استان گیلان بعد ازآذربایجان در ردهی دوم قرار داشت. دراتاقها و بندهایی که اکثریت با چپها بود دو شهر لنگرود و لاهیجان درصدر قرار داشتند. » ص 175
از موضعگیری برخی از زندانیان سیاسی و دفاع آنها از سیاستِ خط امام، که درحکومت وقت وزنهای سنگین بودند نیز مینویسد: «[...] در سالهای دفاعِ تام و تمام دوسازمان اکثریت و حزب توده از سیاستِ خطِ امام، برخی از کاسههای داغتر از آش در فاصلهی سالهای 63 – 1360 در زندان اعلام کرده بودند که حاضر به زندگی با ضد انقلاب نیستند [...]» و نتیجه میگیرد که: «زخمی که سیاست دفاع ازخط امام برتن بسیاری از نیروهای زندان باقی گذاشت هنوز هم التیام نیافته است [...]» صص 80 ـ 179
مهدی در داستان آیتالله پیت، شیح احمد نامی را معرفی میکند که گویا مفعول بوده و درهیچ یک از سلولها، زندانیان حاضر به پذیرش او نبودهاند. شیخ، را که از خاندان معروفی بوده و به عنوان لواطکارِ مفعول در زندان به سر میبرده است در بند سیاسی جای داده بودهاند تا از تعرض زندانیان عادی در امان بماند. مهدی علت اسمگذاری آیتالله پیت را با جزئیات شرح میدهد. اینگونه تیزبینیهای هشیارانه، آگاهی و تسلط نویسنده به فرهنگ کوچه و بازار را نشان میدهد. مانند داستاننویسی ماهر، قهرمانان را به صحنه میآورد، با شرح ماجرا، خواننده را سرگرم میکند و سایۀ اندوه را از دلِ مخاطبین میزداید.
نیک و بد بابک زهرائی نیز با همان زبان ساده روایت میشود. او تنها کسی بوده که در زندان برای اولین بار از فروپاشی شوروی سخن گفته: «در بحثهای سیاسی بهصراحت تأکید میکرد که با اتفاقات سیاسی جاری، فروپاشیی اتحاد جماهیر شوروی در شرف وقوع است. من اولین بار کلمهی فروپاشی، با مفهوم سیاسیی امروزیناش، را از بابک زهرائی در زندان شنیدم.» ص 209

همین جا بگویم که یکی از محسنات مهدی، نگاه بیطرفانه و گاهی نیز نگاه مثبتاش به زندانیان ـ فارغ ازهم اندیش و دگراندیش ـ است. چقدر خوب میبود اخلاق انسانی و پسندیدۀ این بچۀ سهراه اکبرآباد را برخی از زندانیان که با فرهنگ بالاشهری بارآمده و به خود مینازند نیز میداشتند و وقت قلم زدن، یک جو حرمتِ انسانیت را درنظر میگرفتند!

مهدی ازکارهای میثم، نمایندة آقای منتطری، که بعد از لاجوردی به مدیریت کل زندانهای استان تهران برگزیده شده بود روایتهای جالبی دارد؛ ازآن جمله: «طرح ملاقات شرعی بود که بر مبنای آن آخر هفتهها اتاقهایی دراختیار زندانیان متأهل قرار میگرفت تا با همسر خود خلوت کنند.» ص 213 این اتاقها را زندانیان زورخانه لقب دادهاند. سرانجام طرح اسلامی شکست میخورد و اتاقها تعطیل میشود.
مهدی کاستِ «بیداد» استاد شجریان را دریافت کرده است. مهدی اهل موسیقی است. تار میزند. خوب هم میزند.. روزی درخلوت بند زندان قزلحصار کاست را گوش میکند: «این آوازنبود. زلزله بود. گویی برای خراشیدن و جراحتِ جان تدارک شده بود. سیل میآمد و آب میآمد و مرا خواب برده بود بیآنکه متوجه باشم، به تعداد بچهها لحظه به لحظه اضافه شده بود. نوار یک بار تا ته رفت واشک در غم ما پرده در شد.» ص 329
مهدی اشارهای هم دارد به ترورهایی که به دست سازمان مجاهدین انجام گرفته. مینویسد: «در فاصلهی سالهای 1357 تا 1375 در مجموع تعداد 418 ترور دراستان تهران در کارنامهی مجاهدین ثبت است. اوج ترورها در دو سال 60 و 61 با تعداد 366 ترور هم راه بوده است. در سال 1362 سه مورد. در سال 1363 بیست و دو مورد و در سال 1364 و 1365 هرکدام ده مورد ترور در استان تهران رخ داده است که جمع این سه سال 45 مورد میشود.» زیرنویس ص 239
باورکردناش مشکل است، اما چرا باور نکنم؟ سازمانی با آرمانهای اسلامی، و هنوز در حاشیه، دور ازقدرت، با این تعداد ترور. وچه عبرتآموز است معرفی سابقهها و شیوهها! در بیداری مردم و آگاهی از ماهیت آدمکشیهای سازمانیافته. و راستی علت مخالفتشان با جمهوری اسلامی در چیست؟ تفاوتشان کجاست؟ واقعاً وای بر ما و ملت لگدخوردهی این سرزمین نفرین شده!
مهدی، در عنوان «نامناسبگویی» یک بحث سنجیدۀ روانکاوی ملی را مطرح کرده که قابل تأمل است. گو اینکه بحث را به اختصار شکافته. در زمان جنگ ایران و عراق، یکی از شعارهای اکثریت این بوده که «سپاه پاسداران باید به سلاح سنگین مجهز شود.» مهدی اشتباههای آن سازمان و ندامتهای تودهوار را با مثالهایی شاهد میآورد که جانِ جوانش در کورۀ تجربه با آنها جوش خورده بوده است. در ادامۀ بحث «مُهرِ تاریخ» مهدی باید اضافه کنم که پناه بردن مجاهدین به صدام و مشارکت غیرمستقیم آنها در نقش ستون پنجم در جنگ ایران و عراق از بزرگترین و نابخشیدنیترین اشتباههای تاریخی بود که رهبری آن سازمان مرتکب شد. سازمانی که زمانی درقلب مردم ایران جا داشت، در پی افتادن به دامان صدام، مورد تنفر عموم قرار گرفت. ملت ایران، در مسائل ملی داور بیرحمی ست. اینگونه خیانتها را برنمیتابد. از شگفتیها اینکه رهبری مجاهدین با اینکه تجربۀ سران فرقۀ دموکرات آذربایحان و سران حزب توده را پشت سر گذاشته بود، معلوم نشد چگونه به صدام پناه برد و هزاران جوان معصوم ایرانی را فدای آزمندیهای خود کرد. نویسندۀ کتاب در ادامۀ این بحث اضافه میکند: «در جلسات شبهای قدرِ ماهِ رمضان در سال 1364، در پایگاه سعادتی قرارگاه اشرف، محمد حیاتی، از اعضای رهبری مجاهدین نام مسعود ومریم را در متن دعای شب قدر پس از نام امامان شیعه قرار میدهد و به نام آنها قسم یاد میکند.» صص 6 - 247

به قول آن قلندر عیار «چه بود وچه شد؟» سازمان سیاسیای که آرماناش رهائی مردم ایران از یوغ جور ستم جباران وگردنکشان زمانه بود، در اندک مدتی به کانون جهل و پیامآور خرافه بدل شد و در تدارک فرقۀ نوظهور دیگری، رهبر یا امام تازهای را با کمک بیگانه وارد صحنه کرد: «هیجانانگیزترین خبر و بزرگترین فیلی که برادرحسین شریعتمداری توابساز و شرکا در تابستان سال 1365 در قزلحصار هوا کردند، نمایش فیلمی بود ازروبوسیی مسعود رجوی و صدام درحرم امام حسین.» ص 244

مهدی با لحنی گزنده در برگهای پایانی فصل چهارم، رهبری مجاهدین و رفتارهای ناشایستاش را به باد انتقاد میگیرد و بهدرستی از «سقوط سیاسی مجاهدین به ورطهی مذهب» یاد میکند. یادآوری کنم که برخورد نویسندة کتاب با اعضای مجاهدین و محکومشدههای آن سازمان در نهایت احترام و پاکدلی ست.
برخوردهای وحشیانۀ دولت عراق با ساکنان قرارگاه اشرف که این روزها دل هر ایرانی را به درد میآورد، حاصلِ بیکفایتی رهبریست که با پناه گرفتن در دامن آدمخواری چون صدام، بلند پروازیها و سادهاندیشیهای خود را به نمایش میگذارد.
گفتم سادهاندیشی، و میرسم به صفحة 292 کتاب. میخوانم: «فتحالله تو میروی قزوین و تاکستان را میگیری.» فضای گفتگو لحظهای در ذهن خواننده شکل میگیرد. انگار خان به نوکر دستور میدهد که برود از سر گذر نان و حلوا بخرد. نخستین قتل عامها از مجاهدین شروع میشود. روایتِ قتلعام زندانیان سیاسی، نفس خواننده را در سینه حبس میکند. مهدی ابعاد فاجعه را آرام آرام در رگهای مخاطبیناش تزریق میکند: در کمتر از بیست روز کار رسیدگی به وضعیت مجاهدین در گوهردشت به پایان رسیده بود. ما هیچ نمیدانستیم که در این دورانِ طوفانی بیش ازچهارصدوپنجاه مجاهد درگوهردشت به دارآویخته شدهاند. با شروع ماه محرم برخی از پاسداران لباسهای سیاه برتن کرده بودند و از در و دیوار صدای نوحه و به کربلا میرویم آهنگران میبارید.» صص 2 – 301 .
وحشتِ کشتارِ خونین جاریست. مهدی، شرح آن وحشت بزرگ پنهان را در «خواب خدا» روایت میکند. خدا را به پای میز محاکمه میکشاند. با بغض گرهخورده درگلو بر سرش فریاد میکشد. فریاد عصیانیاش در کاسۀ سرم میپیچد: آهای! مگرخوابی خدا!؟: «[...] خدا؟ کسی به درستی نمیدانست که خدا در آن شبهای جهنمی به چه کار مشغول بود؟ زمانی که بهترین بندهگان درگاهاش، فرزندان مجاهدش را به نام او سر میبریدند، چرا هیج نگفت؟» ص 302
آدمکشان اسلام در لباس قاضی شرع، دادستان، معاون و نمایندة اطلاعات البته همهشان در کسوت روحانی، به آقای منتظری که درخواست کرده به خاطر ماه محرم اعدامها را عقب بیندارند، پاسخ میدهند: «ما تا الان 750 نفررا درتهران اعدام کردیم 200 نفررا هم به عنوان سرموضع از بقیه جدا کردهایم. کلک اینها را هم بکنیم بعد هرچه بفرمایید.» ص301
دل سنگ میخواهد دربارة کشتارِ گلهوارِ انسان به این راحتی حرف زدن و تصمیم گرفتن! و حیرت از جهل و غفلتِ مسلط عموم که هنوزغافل اند از این که چه جانوران درندهای را درآغوش خود پروار میکنند!
سگهای ولگرد بیابانهای جنوب شرقی تهران، پرده از جنایتِ بزرگ منادیان اسلام برمیدارند. خاوران کشف میشود: «در پی باران شدید، سگها خاوران را کشف کردند [...] و خاوران را اما مادران داغ و درفش در پابرجاییی حکومت کشف و با ناخن شخم زدند. خاوران شناسنامهی جنایت تابستان سال 1367 است.» ص 346
دریغم آمد که از تحلیل سنجیدۀ مهدی دربارۀ رهبر انقلاب چشم پوشی کنم. میگوید: "خمینی و پیرواناش از زمان فریب بزرگ تا امروز هرچه میتوانستند دروغ گفتند. خمینی در یارکشیی انقلاب با فریب ندا در داد که مارکسیستها در ابراز عقیده آزادند [...] دروغ میگفت. به هزارویک دلیل روشن از ابتدا دروغ میگفت. ما نفهمیدیم. ذهن ناپرسا و ناخوان ما هم چون گذشته نخواست بپرسد و دست کم بخش عمدهای از نخبهگان هرگز ساز و کارِ مذهب را نشناخت. هنوزهم نمیشناسد. ما فریب مارگیران حوزه و چاه را خوردیم از دهان خودمان حکم مرگمان را گرفتند.» صص 6 ـ 325
به روایت نویسندة کتاب «تعداد اعدام شدگان در کل زندانهای ایران در تابستان سال 1367 حداقل 3700 نفر بوده است. ص 331 بگذریم ازگزافهگوئیهای مجاهدین: «سازمان مجاهدین درسال 1387، درسالروز بنیانگذاریی سازمان، رقم شهدای خود را صدوبیست هزار نفر اعلام میکند.» ص 392
در حکایت تحویل ساکها، سمفونی سگهای خاوران، صحنهای از دلهره و یأس، آمیخته با کورسویی از امید در دلهای شکسته، در میان ابر و مهی غلیظ ازتهران کنده میشود و در لندن مقابل چشمام شکل میگیرد. مادران و پدران را میبینم، در هالۀ ظلمات درحوالی کمیتهها پراکنده درمحله های تهران: «مادری به داخل کمیته رفت و لحظاتی بعد با ساک سبزرنگی که نام عزیزی با خط بد روی آن نوشته شده بود، در پیاده رو ازحال رفت.
ـ منیم خسرویم که حُکمی قوتارمیشدی نیه بالامی اولدوردوز. حکم خسروِ من که تمام شده بود چرا بچهام را کشتید.» ص 343
بادیدۀ پراشک لحظاتی مات و مبهوت با سوگواران همدل و همنوا میشوم. به صراحی پناه میبرم.
مهدی روز چهارم اسفندماه 1367 از زندان جمهوری اسلامی آزاد میشود. فصل نهم کتاب نیز به پایان میرسد. فصل آخر، «کالبد شکافی جنایت» را دیگر نمیتوان به حساب خاطرات زندان نوشت. بهتر بود این بخش کتاب با همان روایتهای مستند که درحول «جنگ و بقای قدرت» با دهها نیرنگ وتوطئه بین روحانیان و تازه به دوران رسیدهها جریان دارد، جمعآوری و مورد بحث قرارمیگرفت. با این حال، درکنار خاطرات یک زندانیِ هوشمند، آگاه شدن از وقایع جاری کشور هدیة با ارزشی ست که نویسندة کتاب عرضه داشته است. و من با نقل دو تکه از این فصل، این بررسی را میبندم. مینویسد: «[...] یکی از مراکز اصلیی توطئه بیت امام در جماران بوده است و یکی از اصلیترین عاملان توطئه، احمد خمینی [...] نیازی مسئول پیگیریی قتلهای زنجیرهای به حسن خمینی گفت: پدر شما را همینها کشتند.» ص 370 «خوشحال نبودم، چرا که سادهترین نوع مرگ برای دیکتاتور رقم خورده بود. حقاش این نبود. او شوکران را به نوشداروی جامعه بدل کرد؛ ایران را تا حدِ رذالتِ خود پایین کشید.» ص 401
و کلام آخر اینکه: مهدی، اخلاق طبقاتی خود را کتمان نمیکند. به صراحت، با ظرافتِ ویژه ای باورهایش را روایت میکند؛ و غفلتها و اشتباهها را. پاکی و نجابت ذاتی خود را در برخورد با زندانیان، فارغ از اختلافهای گروهی نشان میدهد. کینه به دل نیست. با معصومیت میگرید و میگریاند، میخندد و میخنداند. با سلاح نقد رو در روی مخالف میایستد.

باردیگر و این بار

2010-02-05T19:31:00.000Z

روایتی از زندان های جمهوری اسلامی

اثر: م . ا. به آذین

اشاره ای کوتاه:
نویسنده که سه سالی ست، چهره درنقاب خاک کشیده، از نویسندگان و مترجمان برجسته کشوربود با سابقۀ طولانی درامور فرهنگی و از وفادارترین یاران و طرفداران چپ. و زندانی دو رژیم. بچه دبستانی بود که سر بریدۀ سردار جنگل را در بالای نیزه میبیند که در کوچه های رشت میچرخاندند! پس از اخذ دیپلم جزو محصلین اعزامی به فرانسه عازم آن دیار میشود. دربازگشت ازفرانسه، وارد نیروی دریائی شده و با سمت رئیس تعمیرات بندرانزلی سرگرم کار مشیود. دراثر بمباران توسط نیروی هوائی شوروی در شهریور 1320 دست چپش را ازدست میدهد. با این تجربۀ تلخ، کارزار زندگی را برای کسب آزادی دنبال میکند. در سال 1323 به حزب توده ایران میپیوندد. در تحولات و تنش های حزبی و حادثه کودتای 28 مرداد با زندانی شدن سران حزب و تجربۀ دیگر شکست ها درآن سال ها، وصف دیگران دروابستگی فکری به نظام شوروی، قانعش نمیکند و به فعالیت ادامه میدهد. و درمخالفت با رژیم شاه بارها زندانی میشود . بعد ازانقلاب اسلامی، با اینکه به وفاداری رژیم نوپا شهرت داشت، به اتهام طرفداری و عضویت در حزب توده ایران دستگیر و بعد از هشت سال از زندان آزاد میشود.

این دفتر که هنوزمنتشر نشده، چندی پیش توسطِ عزیزی از اهل قلم وسیلۀ ایمیل به دستم رسید. بعد ازچاپ که یکصد و بیست و هشت صفحه آ 4 بود شروع به مطالعه کردم .
تاریخ پایان نگارش این خاطرات تیرماه ششم 1370 است، یعنی پانرده سال قبل از فوت. اینکه چرا در حیات خود علاقه ای به انتشارش نشان نداده، به طور قطع جز محدودیت های امنیتی و فشارهای اختناق حاکم که در کشور جاریست تا به امروز، علت دیگری نمیتوان قائل شد.
درنخستین برگ آمده است: « نزدیک ساعت هفت روزیکشنبه 17 بهمن 1361 زنگ بلند و مکرر وناشکیبای درخانه ... ... ازنردبان به زیر آمدند و در رو به ایوان ساختمان را زدند بازکردم. دوتن پاسدار جوان، یکی شان درست سبیل برپشت لب نرسته. هفت تیر رو به سقف سرسرا گرفته. به درون آمدند...»
بیم و هراس زیرپوست خواننده میخزد و وحشتزده، با چشمان نگران روی کلمات گیج میشود. ازاینکه پاسداران اسلام، مانند دزدان سابقه دار، از طریق پشت بام وارد "حریم زندگی خصوصی شهروندان" میشوند. ازذهنش میگذرد : نکند پاسداران دنبال قاتل خطرناک یا دزد سابقه دار هستند که از پشت بام واردخانه میشوند. لحظاتی بعد درمییابد آنکس که باید دستگیرکنند، پیرمردی ست معلم، نویسنده ومترجم سرشناس و اتهام ش دگراندیشی ست.
حال کدام قانون این اجازه را به آنها داده که ازطریق پشت بام به خانۀ شهروند آبرودار وخوشنامی بریزند، مورد بجث نیست. مردم در این سی ساله با انواع تجاوزهای مأموران بی اخلاق امنیتی خو گرفته اند.
نویسنده، درزمان وقوع حادثه شصت وهشت ساله وهمسرش شصت وچهارسال دارد.هردومریض احوال و به آذین گرفتار مرض قلبی ست. پاسداران مسلح، خانه را زیرو رو میکنند. کتاب ها و یاددشت ها را بهم میریزند از اعلامیه ها گرفته تاعکس های خانوادگی، هرچه مشکوک است را برمیدارند.
"میشنوم همه جا در پی کشف اسناد وابستگی هستند ... کف اتاق ها را با دستگاه اسلحه یاب امتحان کردند".
ساعت یازده سوار ماشین کرده درحصار مأموران عازم زندان میشوند.

در زندان، چشم بند زده میبرند به بازجویی. بازجوهای امنیتی ازبازجوئیِ آدم های سیاسی همیشه دربیم وهراس اند. شجاعتِ رودرروئی ندارند. عاجز و زبون اند از ترس و وحشتِ رسوائی همیشه پشت نقاب پنهان اند. در وجدانِ رنگباختۀ خود، ازنگاهِ مستقیم به چشم های بیدار و بیدارکنندۀ وجدان های غافلِ زمانه، به شدت گریزانند.
بازجوئی شروع میشود. البته نرم و دوستانه "گاه رنگ عاطفی دل انگیزی داشت". میگفت که دیدن من اورا به یاد پدرش می اندازد که شاطر نانوایی است. – کارگری زحمتکش درجنوب شهر: با چه سختی، چه جان کندنی ما را بزرگ کرد!" دانشجوی حقوق است 23 ساله. یک برادر جزو اسرا و برادر دیگرش در جنگ شهید شده است. برادر هشت ساله ای هم دارد که "از حالا با تفنگ خودکاربازی و نشانه روی میکند" بازجو، یعنی دانشجوی حقوق، ازسر خشم پیرمرد مریض را میگیرد "پشتش را محکم به دیوار سلول میکوفت ... تا زمانی که خودش خسته می شد."
در ادامۀ بازجوئیهای مکرر و خسته کننده، شستن و تمیزکردن مستراح های زندان را به متهم واگذارمیکند.
"صحن دستشویی و یک یک مستراح ها را چنان که باید ازآلودگی های ناگزیر پاک کردم درپایان، من همچنان "به آذین" بودم که پیش ازآن. چیزی ازمن کم نشده بود. حاج رمضانی درراهرو بند قدم میزد و همین که به در دستشویی میرسید ... ... ازکار تا فارغ شدم، مجال نفس کشیدن به من نداد آمد ومرا به توالت میانی برد و دستورداد که دستم را تا بالای چارچوب آهنی درببرم وهمچنان به همان حال بایستم. من کمترین هوس سرکشی نداشتم ... تابم زود ازدست رفت. آهسته گویی تا شدم برکف تازه شسته ی مستراح ...
این قبیل شکنجه های رذیلانه که ذاتِ فرهنگِ حاکم را توضیح میدهد، درحکومت اسلامی، بخشی از واجبات شرعی برای توبیخ زندانی ست! وچه لذت میبرد زندانبان جاهل وشکنجه گرازثواب روز جزا !
و چون بازجو موفق نشده اعتراف دلخواهِ خود را از به آذین بگیرد، دستور تعزیر از حاکم شرع بازداشتگاه گرفته میشود. وشگفتا که نویسندۀ آگاهِ زمانه درشک وتردید است وهنوزباور ندارد آن پیشامد هولناک را که به تصمیم بازجوی 23 سالۀ دانشجوی حقوق بچه شاطر جنوب شهری، در انتظار اوست!
"باور نمیتوانستم کرد آخر پیر شصت و هشت ساله ی لاغر و نزاری را که درعرصه ی ادب و سیاست هم کم و بیش نام و آوازه ای دارد، مگر میتوان به همین آسانی خواباند و کف پاهایش را با شیلنگ قلقک داد؟ ... ... فردا عصر بازجو آمد . می خواهی حرف بزنی یا نه؟
خاموش ماندم با خشمی فرو خورده باز گفت:
هرچه درچنته داری، بریز بیرون. دیگر فرصت نمیدهم.
تازه چیزی ندارم که بگویم.
بی آنکه صدا بلند کند ... ... گفت پاشو زود! می برمت زیر هشت."
و به آذین دستش چنگ میشود و نمیتواند حرکت کند.
با صندلی چرخدار پیرمرد را به شکنجه گاه میبرند. وخواننده درمیماند ازاین همه پستی و رذالت های کم سابقه. و جنایت هایی که به نام خدا و اسلام مرتکب میشوند، در راهِ حفظ قدرتِ شیطانی!
"... ... پاهایم را با ریسمان [طناب] به میله های افقی بالای دیواره ی تخت محکم بست. چنان که تنها نیمۀ بالای تنم میتوانست پیچ و تاب بخورد. و یکبار دیگر سدی شکسته شد. نخستین ضربه ای که برکف پایم فرود آمد، دردی انبوه در خطی باریک ازپشتم نفوذ داد ... ... و من خدا خدا میگفتم تنها همین یک کلمه، نعره ای که همۀ کنجای سینه ام درآن رسیده میشد... صدا گویا پشتِ درِبسته، درسرسرای بند میپیچید. حس کردم کسانی به تماشا آمده اند. یکی از "برادران" تماشاگر به ریشخند گفت:
اِه، آقای به آذین شما که ماتریالیست هستید، حالا یاد خدا می کنید؟"
و شکنجه گر 23 ساله دانشجوی حقوق بچه شاطر جنوب شهری، بعد از تعزیرپیرمرد، " ... مرا پا برهنه، کنار تخت ایستاند و خود با کفش های سنگینش چندین بار پاهایم را فشار داد."
چند روز بعد صحنه سازی دیگری برای زندانی تدارک دیده میشود. رودررویی درسلول با یک همکار و هردو با چشم بند.. همکار که از صدایش شناخته شده میگوید:
"به آذین! همه چیز روشده. ایستادگی بیفایده است . بگو.
سفارشی از دوستی و دلسوزی حکیم فرموده... و ناگهان، بی شک به اشاره ی بازجو، سیلی جانانه ای برگونه ام نواخت. و این برایم، درد نه، افسوس بود: به کجا می کشانندمان ..."
روایت شبلی ازنالۀ دلِ حلاج، زمانی که دست و پا بسته بر دار بود، و پرتاب کلوخِ آن آشنای کاسه لیس درکاسۀ سرم میپیچد.

چرک و عفونت پاهای زندانی، هنوز التیام نیافته، تعزیرازسرگرفته میشود. مزدوران حکومت از آنجائیکه هرگونه شکنجه های وحشیانه را به حساب ایمان اسلامی واجر آخرت واریزمیکنند، با زیرپا گذاشتن اخلاقیات و رابطه های انسانی، خشونت را از واجبات میشمارند. خشونت، قانونِ مذهب میشود. خشونت، هدفمند میشود. آزار و خونریزی و "تجاوز به حقوق شهروندان" بعنوان ابزارِکارآمد، درراه بقای قدرت مورد استفاده قرار میگیرد.
با تقدیس خشونت، "عدالت اسلامی" با دیگر وعده های دروغ حکومتگران گره میخورد. باورهای ایمانی ازدرون لایه های گوناگون اجتماعی ریزش میکند. دگرگونیِ تجربی ِ رو به تحول، نسل بعد ازانقلاب، سرآغاز نهضت فکری را نوید میدهد. جامعه را که درشکنجه گاه جهل مذهبی غلتیده، با افق های تازه ای آشنا میکند. فرآیند شدتِ خشونت و خفقانِ عمومی، درجلوه های مقاومتِ خیابانی گسترده تر میشود.

شایعۀ کودتا بهانۀ تازه ای میشود بدون کمترین توجه به سن وسال پیرانۀ زندانی بازهم زیرشکنجه تعزیر پاهایش را میبندند به تازیانۀ شیلنک. بلکه کانون کودتا، عاملان و آمران وانبار مهمات کشف شود! یکی از توده ایها :
"رازمهمی را با "برادران" درمیان نهاده بود: حزب توده درتدارک "کودتا" است وبرای "براندازی" حاکمیت جمهوری اسلامی هسته ی فرماندهی نظامی تشکیل داده انبارهای سلاح وتجهیزات فراهم آورده است."

بازجو، به اذین را به حمام خالی زندان میبرد. تا بلکه جا ومکان و هویت کودتا کنندگان توده ای را اقرار کند. بازجو در نیمه بازی را نشان میدهد ومیگوید: "آن تو نعش مرده است. تو را امشب اینجا میگذارم و دررا ازپشت می بندم." این جاست که نویسنده، اشاره ای دارد به حوادث شهریور بیست میگوید: " درشهریور 1320، در بمباران انزلی و غازیان ازسوی هواپیماهای جنگی شوروی، مرگم را از نزدیک به چشم دیده ام. ..." . به گمانم اولین باراست که یکی از حامیان آن زمان شوروی، اشاره به بمباران ایران توسط قشون سرخ شوروی دارد. و درآن بمبارانِ قشون متجاوز شوروی است که نویسنده، یکدست خود را ازدست میدهد. ازاینکه ازجوانی ناقص ش کرده اند شکوه و گله ای ندارد.
بازجو که از گرفتن اقرار و شناسائی کودتاگران توده ای مأیوس شده و نتوانسته رد پایی گیربیاورد به آزار و اذیت و کتک زدن پیرمرد ادامه میدهد. ... " مشتی به چانه ام خورد و ضربه ای هم با میله آهنی ... به ساق پایم کوفته شد ... دندان عاریه ام دربالا یکی دو تکه ای کوچک جدا شده بود ... ... ... مرا رخت پوشیده زیر دوش نگه داشت و شیر آب را باز کرد. آب سرد برسرم میریخت وپای تا سر خیسم میکرد و من میلرزیدم... آب ازهمه زیرو بالایم میچکید ازحمام بیرونم آورد و برای شادی وتماشای برادران این سو و آن سو گردشم داد. ... بازجوی به آذین، در یکی از بازجوئی ها میگوید: "اگرچه دین اسلام همچوچیزی تجویز نکرده اما اگر برای گرفتن اقرار از تو لازم باشد، زن های خانواده ات را اینجا می آورم و ... "
فرق چندانی هم نمیکند که بازجو هموطن باشد یا بیگانه. مؤمن باشد یا لامذهب. وقتی که رذالت و خباثت جای شرف و انسانیت را گرفت ویک جاهل لاابالی بی اخلاق، بر مسند قضا نشست میتواند با سخنان بیشرمانه و تهوع آور انسانیت را به گَند بکشد.
به آذین، بالاخره با امضا کردن یک اعترافنامۀ دیکته شده با دروغ هایی که بافته بازجو را دلشاد میکند. اما روی کاغذی مینویسد "اعترافِی که از من گرفته اند پاک بیپایه است. سراسر دروغ و افتراست" بازجو میبیند کاغذ را پاره کرده دور میریزد.

به آذین، از حادثۀ فرارعده ای ازرهبران حزب توده اززندان به شوروی درپائیز 1333، با عنوان "گریختگان مدعی رهبری تودۀ رنجبر ایران" انتقاد میکند و مینویسد: " ضمن سرسپردگی به اتحاد شوروی و پیروی کوراز رهنمود های سیاسی و تئوریکی آن، بازبرهمان شیوۀ پیشین به باندبازی و کشاکس و گروگیری و گروسپاری برسرصندلیهای ارگان ها و تقرب نزد ولینعمت پرداختند."
همو، درچند جای دیگر این خاطرات رفتارهای ناپسند رهبران حزب را به باد انتقاد میگیرد وآسیبهای اجتماعی، به ویژه اثرات وابستگی به شوروی را مطرح میکند. گواینکه خود نیز، ازآن وابستگی ها نتوانسته فاصله بگیرد. درهمان چاله به گیر میافتد که دیگران را نکوهش کرده. نمونه را خودش دراختیارخواننده گذاشته است.

این مترجم برجسته و نویسندۀ آگاه، اعتقاد کامل دارد که حکومت اسلامی "ضدامپریالیست" است. براین شیوۀ حکومتِ دینی ایمان دارد. ضروری ست این توضیح را بدهم که درایران، کم اتفاق نمی افتد که ضدامپریالیست را به معنای ضد خارجی میگیرند و به این معنا حرف به آذین درست است. ولی به آذین بعنوان کسی که به مبانی مارکسیستی باوردارد – اگر دارد – باید بداند که ضدیت با امپریالیسم ازدر ودیوار سفارتخانه بالا رفتن و شعارهای جذاب دادن نیست. امپریالیسم ازدید مارکس و لنین بسیار بیشتر ازخارجی است و هیچ حکومت سرکوبگری که خون مردم خویش را به شیشه میکند با این تعریف نمیتواند ضدامپریالیست باشد و نیست.
نکتۀ دیگر اینکه به آذین، درکنار ضد امپریالیستی خواندنِ ماهیتِ انقلاب سال 1357 وتأکید به خصلت های آرمانی آن، یک نمونه تاریخی ازضدامپریالیستی منادیان اسلام به دست نمیدهد. با آنهمه تجربه های تلخ ورفتارهای وحشیانه، که در زندان متحمل شده، بازهم درایمان و اعتقادش پای میفشارد. بی اعتناء به جنایت های شیخ صادق خلخالی جانی خونخوار درکردستان، و کشتارهای فله ای و بدون محاکمه زندانیان سیاسی درزندان ها و سرکوب زنان، خفقان گسترده و ده ها محدودیت های کم سابقۀ ملی، جمهوری اسلامی را حاصل مبارزۀ چندین سالۀ مردم درراه کسب آزادی معرفی میکند! با برداشتی نادرست ازمفهوم ضد امپریالیست، سنتهای پوسیدۀ عربِ عصر حجر را با قوانین مدرن غرب یک کاسه میکند.
امپریالیسم، به تعریف لنین مرحله ای ازتکامل نظام سرمایه داریست با مختصات مشخصی که با حفظ ماهیتِ گذشته یعنی زوروسلطه به ملل ضعیف هنوزادامه دارد. با این توضیح میخواهم بگویم که امپریالیسم ازمحصولات زمینی و برآمده از فکرآدمیان درکرۀ خاکی. [به درستی و نادرستی اش کاری ندارم] اما اسلام برآمده از فرمان الهی و آسمانی ست ازدوران تحجر با مطلقیت تام وضابطه های شدید طاعت و بندگی، که پیروانش تا ابد گرفتار دستوراتِ لایتغیرآن هستند. و به این اعتبار قرنهاست فکر واندیشۀ باورمندان خود را به بند کشیده است.
درچنین دنیای متفاوت، مقایسۀ عقل وایمان، سنجیدن آزادی وبردگی وتحلیل آثار بد ونیک هریک، کاراصلی روشنفکری ست و نه یک کاسه کردن دو مکتب متضاد. پرسش اینست که نادیده گرفتن این تضادهای فاحش برازندۀ یک روشنفکر مدعی میتواند باشد؟ من که درشگفتم! واقعا نویسندۀ خوشنام ومورد احترام من وصدها منِ همنسلم، متوجه تفاوت ها نبوده؟ تفاوت به این سادگی ها را ؟
گذشته ازاین، آنگونه که نویسنده درچندجای همین دفتر به خداشناسی و ایمان دینی خود اشاره کرده، با توجه به موقعیت اجتماعی، شغلی وداشتن جایگاه روشنفکری، چگونه میشود قانع شد و پذیرفت که ایشان از نخستین بذرهای حکومت دینی که "منشاء رسالت و اقتدارش آسمان و خداست" بیخبر بوده اند. و این چگونه روشنفکریست که درجدال سرنوشت ساز دوران تغییر و گذار، ملت سرخوردۀ تشنۀ آزادی، به هنگامۀ سپردن سرنوشتش به دست یک فقیه متحجر، با حمایت شدید ازاو، در گمراهی عوام شرکت میکند. یادمان باشد که از قدیم هم گفته اند عوام را حرجی نیست اما یک روشنفکر چپ اندیشِ باورمند، آشنا با اندیشۀ فلاسفۀ غرب، چگونه از اثرات وآسیب پذیری های کلان چیرگی دین الهی غافل بوده، تا جائیکه آرمان روشنفکری خود را – که آگاه کردن مردم است – با شایعۀ ضدامپریالیست بودن یک مرجع تقلید تاخت میزند! به قول جلیل محمدقلیزاده که قرنی پیش دربارۀ علمای دین، در روزنامه ملانصرالدین نوشت:
« ... کشوررا میشود بدون شاه هم اداره کرد. ازطریق شورایی یا راههای دیگر. مشکل این پادشاه عمامه داراست و سلاطین فاضل که محافظ دین هستند و عوام را درچنبرۀ خود اسیر کرده اند! راستی وجود این شریعتمداران به چه درد میخورد؟» نقل به مضمون

کودتای خیالی حزب توده کم کم رنگ میبازد و فراموش میشود. دراین میان قربانی، زندانیان تیره بختند که بازیچۀ حدس و گمان وخیالبافی های بازجویان شده و شکنجه های جانفرسا را تحمل میکنند.
به علت بیماری وضعف مفرطی که عارض به آذین شده، مدتی به باغی درشمال شهر منتقل میشود و هیجده روزی را در زیرزمین آنجا به استراحت میپردازد. روزها توسط نگهبان باغ که جوان آرامی ست درباغ گردش میکنند. "درپایان هم چند گل سرخ دیرشکفته میچیند و به دستم میدهد که به اتاقم برگردم."

نویسنده، شعر بلندی سروده و دراین دفتر آورده با نام "رؤیا" که اینگونه شروع میشود:
مرا باری چه افتاده است، آیا خواب می بینم،
فریب دیو آیا می زند راهم؟
و یا دادار خیرالماکرین می آزماید بنده ی خود را؟ - نمی دانم.
در سلول من باز است
و من، قد برکشیده تا به سقف، ایستاده ام درانتظاری گنگ
یکی درگوش من گوید: "برو!" – این کیست؟
چرا درچشم پیدا نیست؟
... ... ...

دراین شک نیست، ما ساده دلان بر خطا رفته،
نه برکام دل خود ازمسیر کاروان چندی جدا مانده،
ازاین خاکیم و باهم میهنان خود شریک راحت و رنجیم.
سخن ناچار هم ازانقلاب است و ازایران درضمیرما.
گره خورده است با هم سرنوشت میهن و اسلام،
اگرخواهیم و گرنه، می دهد پیوندتان با رهبر و با توده های پیرو رهبر.
ازاین رو – بگذریم از هرچه دیگر – حس میهن دوستی گوید
که تنها کارما یاری به پیروزی نیروهای اسلامی است؛

زهی این دم! چه خوش واداده ام، آسوده ام، گسترده ام، هستم.
و اینک ازبرم پرمیگشاید یک کبوتر، بال و پر چون قیر.
و میبینم که بالا میرود چالاک، بی پروا؛ معلق زن،
بدان امید تا خود را رساند، - هرچه بادا باد! –
به نزهتگاه صبح جاودان، پیش کبوترهای رام بال و پر پاکیزه تر ازبرف ...
چه میگوئی؟ توانش هست، آیا؟ - من نمیدانم. خدا داناست!
دوشنبه 12/10/1362

به آذین، دراین سروده هرآنچه که نمیخواسته بگوید، اعتراف کرده است. خالی شدنش سالی نمیکشد. و ریزش، حاجت به شکافتن نیست.
دریک ملاقات خانوادگی در دبیرستان قدس – دبستان ایران و سویس سابق درخیابان کاخ جنوبی -، آمده است :
" ... ... پس از احوالپرسی ها، من درباره ی اسلام و انقلاب داد سخن دادم ... ... دختر بزرگم، که سرشتی ساده و راست دارد پرسید : این گرایش به اسلام چرا تنها پس از دستگیری و زندان به شما ها دست میدهد؟ خودتان تعجب نمیکنید"
از پاسخ پدر که همه اش شعار است و باسمه ای، " ... اشک برنگاه روشنش کشیده شد."، نقاب ها کنارمیرود وفاجعۀ غفلت وچیرگی هیاهوهای خانمانسوز زمانه. زمانش رسیده تا حقیقت، سیمای خود را ازپرده بیرون افکند. ومیاندازد.
اشکِ دختر، ازدردِ سقوط است که بر چشمان تیز و آگاهش نشسته. و اثرشکنجه ها و تباه شدن پدر درپیرانه سری! فرو
ریختن رنگ و لعاب ازچهرۀ آشفتۀ فرهنگِ آرمان های مسلط !

نویسنده، با اسم بازجوی خود آشنا میشنود. همان بچه شاطر جنوب شهری و دانشجوی حقوق. چهره اش را هم میبیند.
اسم ش "عبدالله ناصر حسینی" ست. درشهریور 1363به زندان اوین منتقل میشود . "حجری" را میبیند : "حجری از افسران زندانی زمان شاه. او را درسال 40 درزندان قصر، میشناسم و همواره به چشمم شایسته و بزرگوار بوده است. ... ... مردی با ریش کوتاه دو رنگ و ته لهجۀ شیرین آذری خود را معرفی میکند. آه! انوشیروان ابراهیمی است که یک بار شش سال پیش دربرلن دیده ام – یاد [برادرش] دوست جوانمرگم فریدون که در 1325 درتبریز، پس از ورود ارتش شاه، با عنوان ، "دادستان کل آذربایجان" دستگیر و زندانی و سپس به دارآویخته شد. یادش گرامی باد."

نویسنده ازمشاهده، پسر بچه ای ده یازده ساله درلباس زندانبانی، بادلی دردناک، از آخرعاقبت حرفه ای او یاد میکند:
" چشمم به پسربچه ای ده یازده ساله ای ازفرزندان زندانبانی می افتاد که با اونیفورم پاسداری و سرو روی بسیار جدی مراقب رفتارکودکان دیدارکننده بود. و من دلم می آشفت و براین پسرک ها میسوخت. ازاین تمرین زندانبانی، جانشان چه کبره ی زشتی خواهد بست.»
درمهرماه 1364 در ساختمان آسایشگاه، به اتاقی که هم اندیشان حزبی در آن جمعند منتقل میشود. طبیعی ست که از دیدار دوستان شاد است. " قرار بران نهاده میشود ... پس ازشام، یکی از دوستان درباره ی بعضی مسائل علمی و سیاسی خاطرات خود سخنرانی کند ... درواقع نظر بیش ازهمه به داستان کمتر شنیده ی حوادثی است که گروه کوچک بازمانده از نخستین دسته ی افسران توده ای که خود بازیگران آن بوده اند. ... من درباره ی شعر فارسی میگویم. دو سه تن دیگر درزمینه ی اقتصاد، الکترونیک یا ژنتیک گیاهان داد سخن میدهند ... ... پورهرمزان از فاجعۀ غافلگیری و کشتارافسران لشکر خراسان درمراوه تپه ی گرگان سخن میگوید. رصدی – افسرتوپخانه - درگیری فدائیان دموکرات آذربایجان را درکوههای برف پوش زنجان با تفنگداران خان ذوالفقاری بازگو میکند و مسعود اخگر – ستوان دوم پیشین شهربانی – جریان فرار اعضای زندانی کمیته ی مرکزی حزب از زندان قصر در زمان رزم آرا را شرح میدهد. افسوس ... ... ... که نتوانسته ام یادداشت بردارم. قلم وکاغذ برای نوشتن به ما نمیدهند ..."
به آذین، با اندوه تأسف فراوان از شور آرمانی و شتاب و شکست های آن جمع یاد میکند.
" آه، ایران! ایران گل و بلبل و خون و لجن درتابش آفتاب، وآبی بیکرانِ آسمان! چه زایندگی است دراین آب و خاک برگزیده ی سرنوشت و چه تاب و تحملی است و چه نیروئی است، در پروردگان سخت کوش جانش ... ... از غرور پیروزی بیشتر درهراسم تا از تلخی های شکست."
آمدن موسوی اردبیلی به زندان و ملاقات با به آذین با وعده های توخالی، که نویسنده به آن دیدار اشاره ای گذرا دارد.
پس از نوروزسال 1366 به آموزشگاه منتقل میشود. دراین بند است که پسرش کاوه، سال هاست زندانی ست.
چند روز بعد زندانی را به بازداشتگاه توحید میبرند. باوجود چشم بند بازجورا از صدایش میشناسد. میگوید:
"خود را با او دریک سنگر میدانم. بی پرده بگویم هیچ چیز ازآنچه او برمن روا داشته ازیادم نرفته است ... ... در یگانگی و یکپارچگی مردم شکاف انداخته اند. اما این شکاف درمن نیست. به پاس انقلاب ضدامپریالیستی و مردمی ایران .... هرچه را که ازاین دست دیده و شنیده ... واپس میزنم. میگذرم."
بازجو، باز از زندانی میخواهد که با دستگاه همکاری کند. نوشته ای را آماده کرده به بازجو میدهد. بعد ازمطالعه پس میدهد ومیگوید ببر تکمیل کن.
"ماه رمضان است و من روزه دار." باز اصرار درهمکاری قلمی. که به جائی نمیرسد.
روزی که برای تنظیم وکالتنامه به زندان اوین برده شده، شخصی که خود را رئیس شعبه ی پنجم معرفی میکند، میگوید که "گروهی دست اندرکار تهیه ی مطالب تئوری مارکسیسم و ترجمه شان ازمتن های اصلی هستند برای استفاده حوزه علمیه قم " و سپس از همکاری دراین باره، از کیانوری، گلاویژ، کیهان، قائم پناه و طبری، اسم میبرد. به آذین جواب میدهد نه.
درنهم مهرماه 1366 " برای نخستین بار پس از نزدیک به پنج سال" به خانه اش میبرند. با خانواده اش ملاقات میکند.
دو ماه بعد، در سال روز تولد هفتاد و سه سالگی اش، از زندان شهر به خانه ای درشمال تهران منتقل میشود. خانه ای که احسان طبری هم در ان خانه زندانی ست.
"بااجازه "برادران" به دیدن طبری رفتم. پیر و شکسته است. دست راستش براثرسکته رخوتی دارد و زبانش کمی کند است وگوشش سنگین. میگویند همسرش آذر سرطان دارد و نمیتواند به دیدنش بیاید. خود او را گاه به خانه میبرند تا دیداری با آذر داشته باشد."
سه روز بعد، به آذین را میبرند جایی که با پسرش کاوه دیدار میکند. "غافلگیر و سخت شاد شدم درآغوشش گرفتم با بوسه های گرم و پی درپی."
بعد از کلنجار رفتن با نمایندۀ قانون، درباره آزادی اش با نوشتن نامه ای با این مضمون، "
"اعلان میکنم که درصورت آزادی، همانگونه که پیش ازاین کاری به زیان کشور و مردم و انقلاب اسلامی انجام نداده ام بازهرگز انجام ندهم."
طبری، برای عمل به بیمارستان منتقل میشود. کژراهه منتشر شده است. به آذین میگوید: "سرگرم خواندنش هستم. خواندنی سخت دل آشوب. تصویر زشت و سراپا آلوده ای ازرهبران حزب، به ویژه درسال های اقامت شان درشوروی و اروپای خاوری میدهد. اما خود را همیشه و درهمه چیزکنار میگیرد. گوئی که خودش ازآنها نبوده و با آنها همکار و همدست نبوده است."
نقدی، درست بر کتابی آلوده، که عنوان گویایش درپیشانی، کژراهه ها و کژاندیشی ها را دارد و ثبت کرده است. آیندۀ تاریخ اجتماعی، درمحک وجدان زمانه، نادرستیهای بفرمودۀ آن متن را عریان خواهد کرد وسهم بزرگِ پایوران امنیتی، درنگارش این دفتر، معلوم خواهد شد.
طبری را به روزنامه کیهان میبرند برای مصاحبه. " دیروز صبح طبری را به روزنامه کیهان بردند برای مصاحبه درباره ی هنر و افاضاتی ازاین دست محمدی به من هم پیشنهاد کرد که همراهشان بروم. نخواستم. حرفی برای گفتن ندارم. بااین حضرات زبانم کار نمیکند."
مسافرت ییلاقی، و چه دست و دلبازی میکنند این برادران زندانبابان که زندانی ها را به گردش ومسافرت میبرند. "چهارشنبه نهم اردیبهشت 1367 دیروز نیم ساعت مانده به ظهر به عزم ساری حرکت کردیم. ازجاده هراز. من با سه تن از "برادران" دریک ماشین بودم و طبری با سه تن دیگر درماشین دیگر...." این پذیرائی و اقامت دریک باغ بزرگی با انبوه درختان نارنج و پرتقال مربوط به سپاه پاسداران، به چه منطوری ست درپرده ابهام میماند. به آذین خود اعتراف میکند که : "درباره این سفر بیست و سه روزه رفتن به ساری و برگشتن به جای سابق حود، هرچه فکر میکنم علتی نمی یابم . شاید برای آن بوده است که طبری دیداری از شهرزادگاه خود بکند."
مصاحبه طبری با کیهان چاپ شده، به آذین میخواند و متأسف میشود : "این مرد درژرفای دل و اندیشه به هیچ چیز ایمان ندارد. به هیچ کس و هیچ چیز وفاداری نمی شناسد. در سرشت اوست که درآشوب جریان ها و نیروهای متضاد خود را و موقعیت نمایان و رفاه ممتازخودرا حفظ کند."
در دوازدهم تیرماه 67 با پسرش کاوه ملاقات میکند. با اجازه زندانبانان. دوشب و یک روزرا باهم درزندان میگذرانند. واین زمانی ست که کاوه، پنج سال و نیم است که درزندان به سرمیبرد.
به آذین را چند بار درلوناپارک به دیدن خانواده اش میبردند. چرا لوناپارک معلوم نیست. تصمیم با زندانبانان است، از سرمهربانی و عطوفت اسلامی !
مسافرت هوائی به مشهد با طبری زیر نظر سه تن از برادران زندانبان. زیارت حرم و نماز و دیداراز موزه استان قدس رضوی و زیارت آرامگاه فردوسی وگردش درشهر وپذیرائی پس ازچندروز به تهران برمیگردند. به آذین تمام موجودی بانکی خود را به حساب بازسازی خرمشهر و سیل زدگان سیستان میپردازد.
" یکشنبه دهم اردیبهشت 68 - امروز در روزنامه اطلاعات خبردرگذشت احسان طبری را خواندم. ... خوش برخورد و خوش گفتار، دارای ذهنی کنجکاو حافظه ای نیرومند و دانسته های وسیع. بسیار می خواند و بسیار مینوشت. سبکی روشن و رسا داشت. اندوحته ی بزرگی از واژه های نوساخته ی خوش تراش ازخود به جا گذاشت و افسوس! با بار سنگینی ازخودخواهی و دورویی و ناراستی رفت."
به آذین، در سوم بهمن ماه 1369توسط زندانبانش به نام غیاثی به خانه اش رسانده میشود. نمیگوید آزاد شده ای ولی میگوید : «هرقدر که بخواهم میتوانم درخانه ام بمانم."
"بار دیگر واین بار" به پایان میرسد. خاطرات زندانِ به آذین بسته میشود. به آذینِ معلم . معلمی نویسنده و مترجم که در پیرانه سر بهای سنگینِ دگراندیشی را پرداخت. مردی ازگرانقدرهای ادبیات ایران درسخت ترین سال های دگرگونی و تحول – ازدوران رضاشاه تا سال هایِ سیاه و خونین حکومت فقهاء – با کوله باری از تجربه ها. اما آنچه دراین بستر پرتلاطم درخشندگی دارد و فراموش نشده و نخواهد شد حرمتِ ادای دین به این خادم فرهنگ است از حق بزرگی که گردن چندین نسل از جوانان کشور دارد. شخصاً، صرفنطرازباورهای سیاسی به حرمت فضل وکمال ادبی احترامش را برخود واجب میدانم. یادش گرامی باد.
حسن خُتام این گفتار را با خاطرۀ زنده یاد محمد مختاری میبندم، که بجا گفت :
:
"تُف کرده است دنیا دراین گوشه خراب / و شیبِ فاضلاب های هستی انگار / اینجا پایان گرفته است."

کدام عشق آباد؟

2009-12-28T18:40:00.000Z

سیروس (قاسم) سیف
انتشارات خاوران. پاریس 1377
جلد اول

دولت آباد، آبادی بزرگی ست، درمیان چند آبادی پراکنده، درحلقۀ کوههای سر به فلک کشیده که پائین اش به کویر و دریاهای آن سوی زمین می پیوندد.
در یک شب تیره و سرد زمستان، غریبه ای وارد دولت آباد میشود، به نام "فرشاد". درِ خانه کبیر را میزند و با کمک او به قلعۀ خان هدایت میشود. تا این که بعداز یک هفته مردم آبادی " نزدیکی های ظهر، همه با چشم های خودشان دیدند که در قلعه بازشد و اول آخوند پای به بیرون گذاشت و بعد ازاو، غریبه و بعد هم خان سالار." و، ازاین جا داستانِ خواندنیِ کتابِ "کدام عشق آباد" شروع میشود.

بزرگان دولت آباد عبارتند از خان سالار، مالک و ملامحمد پیشنماز، که با ورود غریبه به آبادی، حلقۀ بزرگان بازتر میشود. تازه وارد، از دیدِ برخی ها رند و واز نظر برخی ها هشیار است.
شهرت هوشیاری وکاردانیِ "آقا" دراطراف میپیچد. دربیرون آبادی با کمک مردم خانۀ مستقلی برای خود میسازد. با آوردن خانواده هایی به دولت آباد، درهمان خانۀ نوسازجایشان میدهد. "گفتارو کردارشان همانند آقا بود، اما آقا میگفت که آن ها را ازسرحدات آورده است برای آباد کردن دولت آباد."
غریبه، با کمک تازه واردان دست به کار میشود. "سینه کوه بلندی را که بالای سردولت آباد بود شکافتند. سینه کوه که شکافته شد چنان آبی بیرون زد و به سوی رودخانه جاری شد که ازسر دولت آبادی ها زیادی آمد و آبادی های دور ونزدیک راهم سیراب کرد. ..."
راه اندازی آسیاب و ساختن مدرسه، و راه اندازی برق" چند ماه بعد، قلعه خان وخانه آخوند و مسجد وحمام هم به دست آقا و غریبه ها منورشد."
ملامحمد، از رفتار و کارهای نوگرایانۀ فرشاد، دلخور است اما، نمیتواند مانع کارهای مفید او باشد.
دراین آمد و رفت ها و تغییرهاست که "عارفی ها" در مقابل "محمدی ها" شکل میگیرند. پیداست که فرشاد و اطرافیانش عارفی، و پیروان مسجد و محراب محمدی ها هستند. عارفی ها از منظر نگاه محمدی ها کافراند.

ورود ناگهانیِ "فرستاده" و " سرالاسرار" یعنی دو عنصر رمزآلود، خواننده را مجبور میکند که برگردد و باردیگر داستان را با دقت بخواند واز نقشِ نقش آفرینان مطمئن شود.
فرستاده به فرشاد دستور میدهد که با بانو باید ازدواج کند.
فرشاد که از عشق بانو به شیخ علی آگاه است، برآشفته شده، به فرستاده میگوید:
"رفتن به خواستگاری دختر خان، یعنی بازی با آتش! مگر نمیدانید که بانوهنوز هم که هست، بیمار عشق شیخ علی است؟!"
فرستاده میخندند و میگوید"
" معلوم است که بازی با آتش است! مگر تورا به دولت آباد فرستاده اند که با آب بازی کنی؟!"
و سرانجام آن دو عروسی میکنند. درشب زفاف سخنانی تب آلود بین آن دو رد و بدل میشود. بانو، درالتهابِ غافلگیرانه، به ساده دلی تردید خود را، اما نه از زبان خود بلکه ازقول دیگران میگوید:
"یک عده میگویند که شما ازفرشتگان هستید. یک عده میگویند که شما ازجادوگران هستید. ... میخواهم بدانم شهر برزخ درکجاست که ارآنجا به دولت آباد آمده اید "
و فرشاد میگوید:
"شهر برزخ، شهری است مثل جابلقا، مثل شهر جابلسا، مثل شهر هور قلیا. شهربرزخ شهری ست پر از عجایب ... ... زن های آن شهر نمیزایند، بلکه فرزندانشان را ازرودها و دریاچه ها و دریاها میگیرند ... در آنجا نه خورشیدی هست و نه ماهی و نه ستاره ای ..."
درادامۀ صحبت، درحالی که عروس خانم توررا کنار میزند، فرشاد، با دیدن چشم های بانو، میلرزد. "خود" منِ دیگر، فرشاد میگوید عشق؟ و درمقابل این سئوال فرشاد که آیا "اهل سَر هستی یا دل؟" خود، میگوید اهل سَر. یعنی کسی که با شعور و فراستِ مغز سروکاردارد. و بلافاصله میگوید چشمهایش! چشمهایش! مشتعلم کرده اند! میگوید نگاه نکن! درادامه، زمانی که پیاله ای از معجون را به عروس خانم میدهد و او هم مینوشد تا چشم بازمیکند. " ... و چون بازکرد، از هیبت آنچه دیده بود، جیغی کشید و دراز به دراز روی بستر افتاد."
چرائی این ترس وحشتناکِ عروس معلوم نیست. رازی ست که ناگشوده میماند
شیخ علی فرزند ملامحمد که درنجف مشغول تحصیل بوده، وچندی پیش وارد دولت آباد شده بود درهمان شب زفاف " سرازسجده برداشت و نمازش را به پایان رساند و مصمم براجرای نقشه ای که درسر داشت ... دولت آباد را ترک کرد.
نویسنده، درقسمت سوم، داستان فرشاد را با لقب عارف دنبال میکند، از بی کفایتی قطرات "سرالاسراری"سخن میگوید. حرف و حدیث "من" و "ما" را مطرح میکند و بریدن از دنیا را. سایۀ سنگین ابهام آرام آرام دور میشود. فرشاد، با توضیح نطفه ازسنگینی بانوجان، او را ازمال و منال و وابستگی های مادی منع میکند. از زیورآلات و لباس سنگین و رنگین برحذرش میدارد. میگوید:
" نطفه ای که ازمائده های خیال، بر میگرفت و پرنده گکی می شد و پرک پرک میزد! از جابلقا به جابلسا از برزخ به هورقلیا، ولی راه به جائی نمی برد و خسته از پروبال زدن های بیهوده فرو میافتاد ..."
با عوض شدن فضای داستان، درمعرفی فرشاد، که بنیادهای فکری ش از"مائده های خیال" شکل گرفته است، خواننده، با گرمی و علاقۀ بیشتری داستان را دنبال میکند.
درهمین بخش است که خواننده، ازفوت خان باخبرمیشود. به روایت داستان "خان به طور مرموزی با اسبش به درون دره افتاد و کشته شد. املاکش را به سه بخش تقسیم کرده بود. بخشی برای همسرش، بخشی برای تنها فرزندش بانو و بخشی هم وقف کرده بود و تولیت آن را داده بود به آخوند برای مصرف امورخیریه."
دراین گیردار، "صولت" برادرخان که ازگذشته ها با هم اختلاف ارث و میراث پدری دارند، سربه عصیان درآورده خبر میرسد که "همراه تفنگچی هایش ازکوه های صولت آباد سرازیر شده اند به سوی دولت آباد"
وحشتِ حملۀ صولت، در دولت آباد پیچیده و مردم دربیم و هراس اند که نشست مشورتی و چاره کار در قلعۀ خان با حضور"بانو، فرشاد عارف، وآخوند و همسر خان" تشکیل میشود. پس از مذاکره نظربانو و فرشاد براین است که "حق با صولت است و باید اموالی را که خان ازاو به زور گرفته است از ارثیه خان که به جا گذاشته است، حق صولت را به او باز گردانند. همسرخان گفت نه." آخوند هم میگوید "اگر صولت حقی داشته است تا خان زنده بوده است باید حقش را ازخان میستاند. آن قسمتی را که خان وقف کرده است حالا مال خداست. صولت آمده است که طاغی بشود برخدا؟"
ذکاوت و هوش آخوندی، با سحنان چند پهلوئی که حافظ منافع مادی خود و هم طبقاتش است، مطلوب طبع حاضران واقع میشود. ودراین موقعیت دولت آبادی ها بانو را دوره میکنند. و به درستی میگویند که
"حق دار واقعی ماهستیم. که خان سالار بزرگ، املاک پدران ما را به زورستانده وخود خان املاک مارا "
بانو، وسط میدان دولت آباد، بالای بلندی رفته میگوید من ارثیه خودرا به شما برمیگردانم، به شرطی که شماهم حق حقوق خواهران و برادران خود را بدهید. بانو، زنده به گورکردن مقنی، وسیلۀ حاضران – البته به دستور پدرش – وبعد، نسبت این جنایت به "ازمابهتران" را مطرح میکند و درهمان حال چارقدش ازسر برمیدارد و دور کمرش میبندد. فرشاد میگوید" هم حجاب خود به کنار زدی هم حجاب دولت آباد را.
روی جماعت باز میشود وحجب و حیای دست و پاگیر کنار میرود. عادتها شکاف برمیدارد. کبیر به آخوند ده میگوید "جناب آخوند مگر خواندن نماز روی زمین غصبی باطل نیست؟ ... خانه ای را که خان سالار بزرگ ... به مرحوم پدرتان بخشید وحالاهم شده است خانه شما، زمین آن را به زور ازبابا بزرگ من گرفته بود ... ولوله در مسجد افتاد " ملای ده، چوب تکفیر بلند میکند و میگوید " به گوشم رسانده بودند که تو "عارفی" شده ای و مثل آنها تظاهر به کفر میکنی ..."
درقسمت چهارم، داستان میگوید که : "آخوند ملامحمدهم دراثر زهری که دراستکان چایش ریخته بودند دار فانی را وداع گفت." تا فرزندش شیخ علی از "ناکجا" اباد برگردد عارفی ها بر اموردولت آباد مسلط میشوند. پرچم سه رنگ با عقابی دوسر که سردرخانه ها دراهتزاز است. نمازگذاران، وپیشنمازهایشان پسران و دختران جوان نابالع اند. املاکشان را یک کاسه کرده. حتی زن ها یشان را. هرجمعه غروب دربالای تپه ای جمع میشوند برهنه میشوند زن و مرد باهم میرقصند وآواز میخوانند. یادآور مراسم مزدکی ها به دورۀ ساسانیان. خبر میرسد که شیخ علی با صولت، با قشونی از تهران به سوی دولت آباد میآید.
دولت آبادی ها با علم و کتل تا چند فرسخی به استقبال میروند. صولت مجری دستور حکومت است و شیخ علی مجری حکم خدا. اما هردو حامل حکم قتل "عارفی" ها هستند یعنی مردم دولت آباد.
درگفتگوی صولت و شیخ علی، صولت پس میزند. فرشاد که درغاری درکوه های دولت آباد "گوش سپرده بود به سخنان فرستاده ای که از جانب سرالاسرار آمده بود با دستوری مبنی بر بیعت با شیخ علی". اعتراض وداد و فریاد فرشاد به جائی نمیرسد و باشیخ علی بیعت میکند. معلوم میشود که نه شیخ اراده و افسارش دست خود هست و نه فرشاد. انگار که دوران انتقال است و دگرگونیِ اجتماعی. و تجدید حیات تازه و بهمریختن وضع موجود است. نگرانی ، وبیم و هراسِ پوست انداختنِ نو، که پدیده های ناشناخته ای نیز باخود دارد و زمانی قوت میگیرد که هنوز نقش فرستاده و کانون غیبی روشن نشده است.
ورودِ "فرستاده" و"سرالاسرار" درمتنِ داستانی، خواننده را به وادی اندیشه میبرد تا با تأملِ بیشتر،شاید بتواند به حل مشکلات فائق آید. به ضرورت شکافتتن مسئله : اگر از نظرگاه سنت سیاسی به این روایت گوش بسپاریم، ودل ببندیم به شیوۀ [دائی جان ناپلئونی] "سرالاسرار" کنایه از انگلیس است و روس و امریکا! فرستاده را هم بگیریم نماینده هریک از آنها. و این خوانائی دارد با سنت فکری جماعتی که سال هاست چتر سیاه وسنگین ش برادبیات سیاسی مان سایه انداخته است. ازنگاهِ دیگر،نقش بازیگران نیزمیرساند که نویسنده، رفتارهای جاری مردم واعتیاد دیرینه شان را درقالبِ همین تغییراتِ ولو کوچکِ اجتماعی توضیح میدهد. نبودٍ اراده و تصمیم و رفتارهای ضد و نقیض های تکراری را یادآور میشود و، ازهمه مهمتر، اجتناب از فکر و اندیشه و عادت به نیندیشیدنِ نهادی شده را به رخ میکشد.
دریک حملۀ شبانه که معلوم نیست چه کسانی بوده اند، تفنگ چی ها همه کشته میشوند. تنها صولت و شیخ علی وفرشاد و بانو وکبیر زنده میمانند. فرشاد با شیخ علی بیعت میکند. با سخنرانی مبسوطِ شیخ علی کینه بین عارفی و محمدی فراموش میشود.
"کبیر ازجایش برخاست و فریاد زد "تکبیر!" دیگران سه دفعه با هم گفتند "الله اکبر" ... ... همدیگر را در آغوش گرفتند و شیخ علی کشته ها را شهید در راه خدا نامید. همه گریه کردند. دعای وحدت خواندند ... ... و شیخ علی، آنجا را "آرامگاه وحدت" خواند. ..."

صحبت هایی بین فرشاد و شیخ علی درباره اینکه جهان حادث است یا قدیم؟ پیش میآید. بحث خواص و عوام مطرح میشود. دل آزردگی فرشاد ازدلبستگی شیخ علی و بانو، او را مجبور میکند که به کوه های دولت آباد پناه ببرد. "تمام شب را درکوه ها ودشت دولت آباد قدم زد." وقتی برمیگردد از شیخ علی، تعریف جابلقا و جابلسا. برزخ و سرزمین هور قلیا را میشنود و بانو نیز دنباله اش را میگیرد که: "آه که چه شهری بود! شهری پراز عجایت. زمین آن به رنگ آرد خالص گندم. آسمانش، سبز زمردین. پادشاهش، حضرت خضر و ..." . همان داستانی که فرشاد درشب زفاف برای بانو تعریف کرده بود. اما،انگار که همان شب بین شیخ علی و بانو نیز حوادثی رخ داده است.
پردۀ راز برداشته میشود. فرشاد "خیره به چشمهای بانو نگاه کرد ودرون چشم های او، کسی" را دید که از دست رفته بود. سربه پائین برد. قلبش فشرده شد و چشم هایش پراشک. مانده بود که به بانو، چه جوابی بدهد." و بالاخره، "منِ مصلحت اندیش"ش میگوید" راه گریزی نیست! جادوی تورا، جادوی شیخ علی باطل کرده است. دام ناکجارا، خود توبودی که برسر راه بانونهادی. دانه های جابلقا وجابلسا و برزخ و هورقلیا را تو بودی که درون آن دام پاشاندی..."
ذهنِ غبارگرفته فرشاد، وَهم های گسترده راعریان میکند رو به بانو میگوید: "اصلا من و تووشیخ علی، وسیله هائی هستیم برای رسیدن ما به دولت آباد. ... به خاطر آن، تن به ذلت بیعت داده ایم...». به احتمال، دولت آباد دسترسی به دولت و ثروت است و حاجتِ عموم که نویسنده مطرح میکند. اطمینان دارد که بدون تأمین آن، هرحرکت بنیادی در جامعه ها بیهوده و تلاشها به بیفایده خواهد بود.

با تعمیر مسجد و سامان گرفتن خانه شیخ علی، زن و بچه اش هم از نجف وارد دولت آباد میشوند. زن شیخ که عرب است، ازاهل محل خبرهائی ازروابط عاشقانه بین بانو و شوهرش که درگذشته وجود داشته، به گوشش میرسد. بگومگو بین آن دوسرمیگیرد. و زن خشمگین شده "میگوید : بترس ازآن روزی که سروپا برهنه، خودم را بیندازم توی مسجد و پرده ازرازهای مگویت بردارم." و شیخ علی با تهدید پاسخ میدهد " ... آن وقت جایت دردارالمجانین است و یا کافرشده ای که درآن صورت تکلیفت روشن است. "
دراین گیرو دار معلوم میشود که بانو و فرشاد هردو اجاقشان کور است. و علتش هم خوردن معجونی ست که شب زفاف به دستور"سرالاسرار" سرکشیدند. همان پیرمردی که دراواخر کتاب درخانۀ حاج زعفرانی، بطور خود خواسته میمیرد.
دولت آبادیها زندگی روزانه را در خواب و بیداری سرمیکنند، همانطور قهرمانان، درپریشانخیالیهای توهّم زا با مکاشفه های سکرآورعرفانی سرگرم اند. ونویسنده، ب ادلی پردرد، جامعۀ معتاد به بیفکری و بیعملی را به باد انتقاد میگیرد:
"چندسالی را که بدینگونه درخواب و بیداری گذراندند و برای هزاران سئوالی که داشتند پاسخی نیافتند، دوباره باز گشتند به همانجا که بگویند "کار، کار ازما بهتران باید باشد." در پی آن ظهور وحضور روزانۀ از ما بهتران درکوچه و بازار برسر زبان ها میافتد و کسی را نمیتوان پیدا کرد که از ما بهتران را ندیده باشد.

چهل سال بعد دولت آباد با محله های گوناگون شهر بزرگی شده. تغییراتِ زمانه همه چیزرا بهم ریخته است. کبیر در حرم امام رضا مجاورشده. فرشاد شده "حاج احمد احمدی" مشهور به دکترعلفی ومغازه دار. بانو "حاجیه بانو"، قابله شهر، شیخ علی پیشنماز بزرگ شهر. پسرش غلام که درقم طلبه بود، وقتی برمیگردد به دولت آباد عبا وعمامه را آتتش میزند و میشود گاریچی شهر. صولت وکیل مجلس میشود و پسرش خسرو اژدری رئیس نظمیه شهردولت آباد.»

درهمین ایام، دکترعلفی وحاجیه بانو، پنج تا بچه، - چهار پسر ویک دختر- را به عنوان فرزند خوانده قبول میکنند. آمدن دختر بچه، پس ازحضورچهارپسربچه، اما، با تمهیداتِ خاصی صورت میگیرد. دکترعلفی از کالبد مثالی و سفر به عالم برزخ میگوید وهمسرش را به عالم دیگری میبرد تا دریاچه آرزوهایش را تماشاکند. و دراین صحنه از مسافرت رؤیائی ست که «حاجیه خانم از خواب پریده بود و با دیدن کودکی درکنارخودش، فریاد کشان پس نشسته بود ... ... دکتر علفی او را در بغل گرفته بود ... که دریاچه مقدس آرزویت را برآورده است.». آن دو پرورش پنج بچه را عهده دار میشوند. هر چهار پسر به مدرسه میروند. اما دربارۀ دختر مادر میگوید: " در دولت آباد رسم نیست که دخترها را به مدرسه بفرستند.عوضش، خودم و پدرت به تو درس خواهیم داد.»
بچه ها از دیگران میشنوند که فرشاد و بانو پدرومادرشان نیست. و دختر نیز ازآنها میشنود که آن نیز مثل آنها از پدر و مادر دیگری ست. دعوای بچه ها با مثنوی خوانی فرشاد، و خواب رفتن بچه ها فرو میکشد. و همان شب خواب میبینند که سقف آسمان بازشده و آنها رقص کنان در بالاسر دولت آباد درپروازاند. دکتر علفی، از کالبد مثالی با بچه ها سخن میگوید. در و دیوار دولت آباد، با شایعه های همیشگی رنگین است ودرهوا موج میزند.

حاجیه بانو روزی غلام گاریچی، پسر شیخ علی را دیده است که : «سراسبش را دربغل گرفته است و هِی چشم های اورا میبوسد و زار و زار گریه میکند." حاجیه خانم میپرسد چه شده آقاغلام؟ میگوید "خجالت میکشم ازاین اسبم توی این گرما از کله ی سحر تا حالا که غروب است ، از او کارکشیده ام و بیشترازده بار، خودم آب خورده ام ولی یادم رفته به این حیوان زبان بسته هم بدهم." وقتی حاجبه خانم ازاو دورمبشود و برمیگردد پشت سرش، میبیند که" پاهای غلام ، روی زمین نیست.! انگار که توی هوا راه میرود." و همو، روزی به علت گرانی و بالا رفتن قیمت ها، گاریچی های شهررا جمع کرده و به مطالبۀ مزد بیشتر دعوت میکند. حکومت برنمیتابد. برای دستگیری او مأموربه دولت آباد میفرستد، فرشاد وسایل فرار او را فراهم میکند. زنش کوکب، به جای غلام برای امرار معاش، با فرزندش یعقوبِ بچه سال به بارکشی با گاری میپردازد. حتی "توی قهوه خانه هم که می نشست، همان جایی می نشست که جای آق غلام شوهرش بود. و به مرور زمان به بهانۀ وجود کوکب درقهوه خانه، سروکلۀ دیگر زنان گاریچی هم پیداشد"

پیرمرد، یکی از بازیگرانِ مرموز این اثر، ماهی پس از گم شدن غلام به ملاقات دکترعلفی می رود. با اشاره خبرسلامتی غلام را میدهد. میگوید «کاربسیار بجائی کرده اید.» ومیرود. فرشاد یادش میآید که درپنج سالگی اورا خواب دیده بوده که برشانه اش سواراست. باز هم در سی سالگی پیرمردی به خوابش رفته «... و با انگشت سبابه اش، به کویر گسترده در رو به رویشان اشاره کرده و گفته بود برو دولت آباد آنجاست... ». آیا آن دو پیرمرد همین بوده ؟ و درهمین ملاقات است که پیرمرد، حسن قهوه چی را معرفی کرده و میگوید برای خرج زن و بچۀ غلام ماهیانه به حسن فلان قدرباید بپردازد. صحبت طولانی بین آن دو درهاله ای ازگویشهای متداول عارف مشربها، به آنجا میرسد که خواننده، هویت فرشاد را گم میکند. ازپیرمردشنیده است که «مصلحت نبوده است که مرا بشناسی. اما من تو را میشناسم. ومیدانم از کجا آمده ای . ... اسم واقعی تو، نه دکتر علفی است و نه حاج احمد محمدی و نه فرشاد عارف! ...». پیرمرد، ازقاتلین خان و ملامحمد و مقنی ها گرفته تا نشانی پدر واقعی بچه ها و هرآنچه که دردولت آباد گذشته را تعریف میکند وغایب میشود. دکترعلفی درشک و تردید میغلتد. نمیداند خواب است یا بیدار!
«عجب ! تا به حال خیال میکردم که هفتاد سال راه را، دانسته و حساب شده آمده ام ... ... حالا معلوم میشود که نمیدانسته ام و نمیدانم... ... سال ها دستور دادند ...".
دکترعلفی دچار تزلزل شده وهویتش آشفته میشود. این توهُم وسرگشتگیِ او، که کیست و از کجاست؟ میرسد به جاییکه : هفت سال پس از آن ملاقات در مغازه اش، پیرمرد را بارها میبیند و تا میخواهد سخنی با او بگوید غایب میشود. ظاهر وغایب شدن، به یقین نشانی ازچیرگیِ پیرمرد در ذهن دکتر علفی را دارد که نویسنده نشانه گرفته تا نوسانات فکرهای بهمریختۀ آفریدۀ خود را با مخاطبین درمیان بگذارد. تا دکتر علفی ها که زیادند خوب بشناسند. با چشم و گوش باز بشناسندشان. درظاهر، دکتر علفی تحت تأثیر شیخ علی قرار میگیرد. در "تظاهر به اسلام، با شیخ علی همراه" میشود. "اما درباطن برای نابود کردن شیخ هم بود." وسخنان آمرانۀ شیخ علی، دگرگونی فضای اجتماعی سیاسی را درخاطره ها زنده میکند.
صحبت شلوغی سرحدات و مراجعت غلام به گوش میرسد. و حاجیه بانو انگار متوجه قضایاست میگوید :اینها درطول این هفت سال از زنده بودن غلام خبرداشته اند و چیزی به ما نگفته اند.» وفرشادبه حاجیه بانو میگوید " نکند همه این دوستی و دشمنی ها ودعواهای زرگری برای کندن ریشه عارفی ها باشد؟ ... ... و یکدفعه زیرپای ما راخالی کنند . نکند که این پیرمرد لعنتی ..." حرفش را میبرد و باسکوت سنگین به فکر فرومیرود. از نگاه حاجیه بانو میلرزد و "چیزی مثل پیرمرد" را در عمق چشم های حاجیه بانو میبیند. »
راستی این پیرمرد کیست که درپشت یردۀ حجاب امور جاری را میچرخاند و چه اعجوبۀ هفت خطی ایست که دستی درغیب و دستی در روانِ انسان ها دارد حتی درخواب و بیداری هم با قرائت هایی از ذهنیتِ درماندۀ بندگان علیل خدا را در تمام دورانِ حیات شان میرقصاند .آیا تمثیلی از باورهای کهن و پیرسالِ خرافات نیست؟ که فرهنگ عامه را در سیاهفکریها به اسارت دارد ؟!

دکترعلفی حضرت خضررا خواب میبیند. و غوغای تازه ای دردولت آباد بپا میشود. یا به قول شیخ علی "شهر را بهم ریخته است." دکتر علفی قبلا از علاقه وعشق یعقوب به دخترش بو برده . دو قواره پارچه میخرد و به حسن قهوه چی میدهد برای یعقوب و حسن قهوه چی. وشیخ علی خواب دکترعلفی را برعلیه خود تفسیر میکند و به حاجیه خانم میگوید : " ... چرا مسئلۀ موقوفات را به میان کشیده است" چه کاری به کار کسبه و تجار بازار دارد؟ دارد دوباره آتش بپا میکند در دولت آباد. ..." بگو مگو بالا میگیرد . دکتر علفی با رندی، هم شیخ و هم مأمورهای حکومت را به بازی میگیرد. دربحث و مناظره، هیچیک حریف دکترعلفی نمیشوند. سرانجام شیخ علی، که از رفتار دکترعلفی عاجرشده و نمیتواند پاسخ مریدانش را بدهد و قانعشان کند با تهدید، عصایش را روسینه دکترعلفی نشانه گرفته میگوید: "خفه شو مرتیکه زندیق..."

رقابت بین دو پیشنماز دولت آباد که چشم دیدن هم را ندارند بالا گرفته و اختلاف ها شدید تر میشود، شیخ علی از بلوای قریب الوقوع خبرمیدهد. خواننده، قبلا در صفحه های پیش ازبگومگوهای آشکار و پنهان آن دو ملا باخبرشده، همان گونه از تهمت های کلان که به همدیگر نثار میکنند. روزی هم که دکترعلفی به باغ حاجی زعفرانی دعوت میشود، شیخ حسین رو به دکترعلفی میپرسد "حالا به من بگو ببینم آن شیخ علی بی دین و آن اژدر فاسد، امروز برای چه به منرل تو آمده بودند؟" درهمان نشست است که شیح حسین، با صحنه سازیِ ماهرانه حضورحضرت خضر را زمینه ای برای حکم فتوای قتل دکتر تدارک دیده و به صراحت میگوید : "... هنوز طناب دار دارد بالای سرت میچرخد تا معلوم شود که تو واقعاً حضرت را درخواب دیده ای یا نه. خب چه میگویی؟" دکترعلفی که به منظور شیخ پی برده، برای نجات جان خود، اقرار میکند که "... از بس که آرزوی دیدن جمال بی مثال آن حضرت را داشته ام خیال کرده ام که آن شخصی که به خوابم آمده است، خود همان بوده اند!" شیخ حسین، ازاینکه دکترعلفی سر به راهِ اسلام شده، خوشحال میشود. در همان جاست که به دستور شیخ حسین، حسن قهوه چی، غلام گاریچی و پیرمرد [سرالاسرار] را وارد اتاق میکند و پیرمرد لحظاتی بعد درگوش دکتر علفی چیزی میگوید ودراز میکشد و میمیرد. جنازه پیرمرد درباغ زعفرانی توی باغچه شمعدانی ها دفن میشود. بوی گلاب درفضا میپیچد. غلام گاریچی، سفارش پسرش یعقوب را به دکتر میکند و با خداحاظی دور میشود. دکتر علفی، ازشنیدن صدای خنده های حاجیه بانو، میلرزد و رو به آسمان با دیدن ماه کامل زمزمه میکند: الا یاایها الساقی ادر کأساً و ناولها ... (شعرمنتسب به یزیدبن معاویه که حافظ نیز ازآن سود برده است.)

"بانوی مهر بیداراست" آخرین صحنه، این دفتر است. وقایع باغ حاجی زعفرانی به صورت رؤیا، از زبان حاجیه بانو روایت میشود. َوهم و خیال ذهن خواننده را از واقعیت خالی میکند. حاجیه بانو اقرارمیکند که همۀ خواب هایش دروغ بوده. دکترعلفی هم میگوید "همه سفرهای من با کالبد مثالی ام دروغی بیش نبوده است" وهردو شانه به شانه هم گذاشته گریه سرمیدهد که سبک شده اند. وجالب اینکه آنهمه نیرنگ ودروغ را در پیشرفت "مصلحت ما" خلاصه میکنند. البته، با اندکی تأملِ منصفانه در مشکلات و پیچیدگیهای اجتماعی، میتوان اعتراف کرد که مدعای بیجا و بدون علت نیست.
دربلوای "الم" ی ها گرفتار میشوند. دکترعلفی و حاجیه بانو و شیخ حسین و غلام گاریچی و حسن قهوه چی و ... دستگیر میشوند . باغ میسوزد.
و یعقوب و مهربانو را دیده بودند در راه عشق آباد ... کدام عشق آباد؟
و کتاب به پایان میرسد.

نقش بازیگران و رابطه های فیمابین این اثر، روایتِ جماعتی ست که اکثریتِ عوام و ساده دلش ، خیرو شرزندگی خودرا نمیدانند. مرز بین دوستی و دشمنی، محبت وخشونت را نمیشناسند. گرچه انگشت شمار اقلیتِ با شعور سطحی میخواهند برای پیشرفتِ مردم کاری بکنند، اما، آن ها نیز چنان درچنبرۀ رقابتهای حقیرانه گرفتارند که دو پیشنماز رند، با کمک حکومت، با رفتارهای آمرانه آن اندک نفراتِ دلسوزرا نیز مانند عوام زیرنفوذ خود میگیرند.

سکوت و حوادث هرازگاهی، بخشی ازطبیعت دولت آبادی هاست. دردو دستگی کنار هم و خیلی هم راحت زندگی میکنند. حتی برخوردهای دو پیشنمازرا اهمیت نمیدهند. در بیخبری محض، روزمرگی را ادامه میدهند. دربستر این سکوت و سکون یک نواخت های طولانی ست که ریشۀ نابخردیها و غفلت ها عمیق تر و محکم تر میشود. همانگونه حقیقت و خیال. و فسانه ورؤیا و کابوس ها. و، پختگیِ راوی با تمثیلات زبانی، استفادۀ از سنت های مذهبی گرفته تا سیاسی و تاریخی. و عجبا که در تبیین همۀ این تضادها، نوعی هماهنگی روائی حضوردارد که توانائیِ راوی را برای مخاطبین توضیح میدهد.

از منظر تفکر غالبِ طرح توطئه"، نفی عقلانیت دراین اثر، درذهن خواننده سایه میافکند. اما درنگاهی دیگر طرح عادت های اجتماعی وکشف آسیب های فرهنگی، با قدرتِ زبانِ تمثیلی دربستر داستان درجریان است، اساسی ترین مسئله ای که درفرهنگ اجتماعی کم سابقه است. اصولا درسرتاسر تاریخ ایران، یادآوری آسیب های ویرانگری که به هردلیل، مانع رشدِ فکر واندیشه ها بوده، کمتر به چشم میخورد. اما فراوان اند کتاب ها از پیروان معاد ومیقات که درخشکاندن فکر و اندیشۀ جامعه نقش بنیادی داشته اند و دارند. وجه غالب «کدام عشق آباد»، نقد تاریخ اجتماعی ست که نویسنده روی دایره ریخته است و فرهنگی که حضور دارد با آدم ها وعادت ها و شیوه های جاری. همگی قابل لمس و رؤیت اند. خان سالار و همسرش ملا محمد و فرشاد و بانو، ملاعلی و کبیر، غلام گاریچی و کوکب و ... حتی الم وسرالاسرار، غار و فرستاده با - سنت های قرآنی - مصلحت اندیشی، که روایت شیعی اش "تقیه" است، با تلفیقی ازعادت ها مزمن که دراین مجموعه آمده، بخشی از بدنۀ فرهنگی را شکل داده که در فلاکتِ امروزی جامعۀ ایران به بار نشسته است.
با این حال، نمیتوان برخی اشکالات را نادیده گرفت و ازکنار روایت های ماورائی داستان و اشاره به مضمون های افسانه ای و مذهبی به سادگی گذشت. پیچیدگی های روائی به ضرب و زور فکر گشوده میشود وهشیاری نویسنده را که
در خواب و بیداری، شک و یقین، واقعیت و خیال، حتی کابوسِ برخی آفریده ها را چنان ماهرانه نقل میکند که تمیزِ موقعیتِ فردی نقش آفرینان، درتنِ واحدی تبلور مییابد و، گاه همگانی میشود. اضافه کنم که نمیدانم سیف، از کدام منظر این حادثه را دیده و بازبان تمثیلی به تدوین ش همت گماشته، اما این را میدانم ازهردیدگاهی که منظور نظرش بوده مخاطب خود را دارد.
به یقین رمان "کدام عشق آباد"، اثری ست ماندنی درادبیات تبعیدی ها، که به بار مثبت "ادبیات ایران درتبعید" افزوده است.

در بررسی این اثر، از متن کتاب که درسایت نویسنده است سود بردم.

2009-10-03T19:23:00.000+01:00

نگاهی به اشک سبلان

ابراهیم دارابی
نشر دنیای نو
تابستان 1385
این رمان تاریخی در دو جلد و در1269برگ به چاپ رسیده است. رمانیست که از روز پایانیِ حکومت یکسالۀ فرقۀ دموکرات آذربایجان شروع و با انقلاب 57 به پایان میرسد. سیرحوادث بیش از سه دهه دراین رمان، خواننده به ویژه نسل معاصر را با وقایع آن سال های پرتنش آشنا میکند. وهمچنان با تحریف های تاریخی، "تاریخسازان رسمی" ومدعیانِ عدالتخواهی! که نویسنده، با احساس مسئولیت، تباه شدنِ آمال و آرزوهای مردم درمانده ای که در چنگال مالکان و زمینداران دراسارتی بَرده وار گرفتار بودند را توضیح میدهد.
واقعیت این است که درآن سال ها تولیدکنندگان اصلی مواد غذائی، دردهات گستردۀ کشور از گرسنگی رنج میبردند. دراثر تهدید مالکان از ابتدائی ترین وسایل معیشتی روزانه، که خود مولد آن بودند محروم بودند. ازآموزش و بهداشت در روستاها اثری به چشم نمیخورد. درهر پنج شش روستا، یک مکتب خانه و یک حمام به ندرت پیدا میشد. مالکان کمترین توجهی به زندگی نکبتبار دهقانان وکشاورزان نداشتند. بعد ازوقایع شهریور 1320 فضای تازه ای باز شد که نوید آزادی میداد. از طرفی، با انتقال سلطنت از رضا شاه به فرزندش، موقتا چتراستبداد حاکم به کناری رفت و سانسور وخفقان برای مدتی رنگ باخت. با آزادشدن روزنامه ها، زنجیراستبداد غالب گسست و زبانِ مردم بازشد. فراوانی نشریات و کتاب درابعاد گسترده که با فعالیت احزابِ نوپا توام بود، دریچه های تازه ای از آزادی را به روی مردم گشود که امیدوار کننده بود. ازطرف دیگر، بهمریختن نظام نوپای دوران سلطنت رضا شاه، با تحولات تازه ای که درکلیه امورآغازیده بود، با حضور قوای نظامی متفقین، کشوررا دربحران فرو برد.
نباید فراموش کرد که عصر تحول و دگرگونی بود و در کنار آن ظلم و ستم به دهقانان و کشاوزران و طبقات محروم، در همان دوران استبداد، دستگاه قضا از دست پرقدرت ملایان درآمد و همچنان سازماندهی تعلیم وتربیت، با برنامه های نوین، هماهنگ با تمدن غرب، بطور کاملاً آزاد زیر نظر دولت قرارگرفت. اضافه برآن راه افتادن مراکزوسازمانهای علمی وهنری و بهداشتی از یادگار های همان دوران است که درکنار گسترش مدارس نوین، که از دهه های پیش، بارها مورد هجوم و تخریب ستنگرایان بود، با مقاومت شدید حکومت استبدادی رضا شاه، ازبین رفت. بچه ها در مدارس تأمین جانی پیدا کردند. و تعلیم و تربیت درسراسرکشور رسمیت پیدا کرد. و مهمتر اینکه، بچه های طبقات گوناگون جامعه زیر یک سقف درمدارس نوپا کنارهم قرار گرفتند. بچه شهری و روستائی، بقال زاده وحمال زاده کناردست بچه مالک و اعیان شهر نشست، انس و الفت بچگانه دردل ها جان گرفت. بذر همکلاسی با خاطره های خوش نوجوانی رشد کرد. تفرعن و پزوافادۀ بچه های اشراف کم کم ازمیان رفت. پسر بنایِ محل، معلم بچه های خانگی مالک بزرگی شد. اول بار که درآن خانه طعم شیرکاکائو را چشیده بود برسرزبانها انداخت. تأثیر تغییرات دوگانه با همۀ زشت و زیبائی هایش تا به امروز در تمامی نهادهای فکری ما حضور دارد. شکست حریم پرابهتِ اشرافیت و اثرات همه جانبه آن در طبقات اجتماعی - فرهنگی، از این دیدگاه قابل بررسی ست.
غرض اینست که حادثه شهریور 20 دوروی سکه را باهمۀ پیامدهای نیک و بدش به نمایش گذاشت و جامعه را با تجربه های دوازدهساله درکودتای 28 مرداد، دربستردیگری انداخت. بیفزایم که دراثرحملۀّ متفقین به ایران، قوای شوروی که بخش بزرگی ازکشوررا به اشغال گرفت، شرایطی به وجود آورد که افکار آزادیخواهی مردم، بیشتربا آرمان ها وسیاست های شوروی هماهنگ گردید.

اشک سبلان، روایتگرزندگی محرومان و گرسنگان جامعه است، گرسنگانی که تولیدکنندۀ مواد غذائی یک کشوراند. و فصل عبرت آموزی درتوضیح فقردهقانان و کشاورزان و فشارِ جابرانۀ زمینداران است. مؤلفۀ مستندی از عصیان تهی دستان جامعه که برای رهائی ازظلم و ستم نهادی شده به ستوه آمده، با تشکیل فرقۀ دموکرات، تحقق آمال و آرزوهای خود را درپیام حکومت ملی میبیند و به سویش بال و پر میگشاید.

حوادثِ آغاز رمان دراردبیل میگذرد. روزهای آذر سال 25 که فرقه دموکرات متلاشی شده. با حمله ارتش مالکان و خان ها شکار مخالفان و قتل و غارت حامیانِ فرقه را شروع کرده اند.
الیاس، افسرفرقۀ دموکرات، که مدتی پیش زمین های کشاورزی محمدخان را بین دهقانان تقسیم کرده، دراثر هجوم خان، مالک زمین، با کمک عده ای شاهسون در خانه اش دستگیر و پدر و مادرش درمقابل چشمانش توسط دستیاران خان شقه شقه میشوند. نوبت به الیاس میرسد. او را نیربا پیکرخونین بین جنازه ها رها کرده به سراغ شکار دیگری میروند. ایازهمراه شانای خواهر الیاس، تصمیم میگیرند که جنازه را با درشکه به گورستان ببرند. «زیرپل ها، مسیل رودخانه ها، بیخ دیوارها انباشته از اجساد بود. شعار "قتله" شمشیر آخته ای بود که به دست زنگی مست سپرده باشد.» ص 61
بین راه شانای رو به درشگه چی میگوید: میدانید پدر! اگر جنازه را اینحا دفن ش کنیم، خیلی زود ازگور بیرونش خواهند کشید. خان تهدید کرده است که هرجا دفنش کنیم، او را از گوربیرونش بکشد به ترک زین اسبش ببندد و درروستاها بگرداند. ... » ص 67
درشگه چی که حس میکند الیاس هنوزنفس میکشد، خوشحال شده و جنازه را زیر بارش برف سنگین به روستای دره وار میبرند. با کمک او الیاس در خانه ای تحت نظرمداوای موسی خان قرار میگیرد و ازمرگ نجات پیدا میکند. ولی با احساس نا امنی تصمیم به ترک محل گرفته به سوی سبلان راه میافتد. حرکت او مصادف با زمانیست که اجساد جوانان را در پای کوه پرآوازه دفن میکردند.
«دشت ازمویه زنان و فریاد خشماگین مردان به لزره درآمده بود. جسدهائی که آورده شده بودند سرنداشتند. دست و پاهایشان را بریده و درشکم های دریده شان فروبرده بودند. اینان قربانیان دادگاهی بودند که پس از ورود ارتش شاهنشاهی به شهر، آنها را محاکمه و محکوم به اعدام کرده بود.» ص 163
الیاس درآستارا گرفتارپلیس شده باعده ای مأموربه تبریز فرستاده میشود. در راه با چپه کردن ماشین به ته دره، سرنشینان کشته میشوند جز الیاس که زنده میماند.

ایاز، معلم ونقاش است. ازترس گرفتارشدن، زندگی مخفی برگزیده وتصمیم گیرفته به تبریز برود. سوار کامیونی می شود رو به تبریز، اما بین راه توی جاده آثار «چرخ های یک ماشین واژگون شده را می بیند که نیمی ازبدنۀ آن بیرون از برف مانده بود.» ص294
حس کنجکاوی ایاز را وامیدارد که ازکامیون پیاده شده و رد چرخ ماشین را بگیرد. درانتهای دره دراثرسرما و بوران از حال میرود. و سرازخانه ای دریک روستا درمیآورد. خانۀ رباب خانم یکی از اهالی روستا که مداوای او را برعهده گرفته جانش را نجات میدهد. ایاز، بعد ازهفته ها سلامتی خود را باز مییابد. دختربچۀ صاحبخانه ازنقاشی هایی که ایاز از صورت مانقالا برایش کشیده خوشحال است. درمقابل پرسش ایاز که «تو درس نمی خوانی؟ میگوید میخواندم، ولی کتابهایمان را گرفتند و آتش زدند.» 320

شانای، درتالاب با گلزار آشنا میشود. گلزار او را برای دیدن کلبه ها دعوت میکند. درآن جا با سعید شوهر گلزارآشنا میشود. سعید صیاد کارکشته ای است که عده ای از تهیدستان و ناراضیان در اطرافش جمع شده اند و با پخش اعلامیه بین صیادان و دهقانان برای گسستن زنجیرهای ظلم وستم، و کسب آزادی تلاش میکنند.
شانای که نگران برادرش است دنبال الیاس میگردد ، همچنان ایاز که او هم ازمدتی پیش مفقود شده است. با گلزار به درد دل می نشیند. گلزار قول میدهد که توسط سعید برای یافتن الیاس و ایاز اورا کمک خواهد کرد.
شانای، فردا به دیدن گلزار میرود. با مشاهدۀ دنیای تازه ای ازفقر و فلاکت عریان آن تیره بختان بهت زده به دریا و آدم ها و گسترۀ فقر مسلطِ ماهیگیران چشم میدوزد.
نویسنده، مانند عکاسی هنرمند، تصویر غم انگیز و دردناکی از صحنۀ فقر و فلاکت تالاب نشین های آستارا را به نمایش میگذارد. خواننده، درون سیاهی فقرمیغلتد. مصیبت و فلاکتِ دامنگیرجامعه را با تمام وجود حس میکند و ضجه های نفس گیر قربانیان جهل را که درکاسه سرش فریاد میکشد :
«زنی رنجور جلو آلونک، بچه اش را شیر میداد. مردی بیمار ازآلونک بیرون آورده شده بود تا درآفتاب نیرو بگیرد. لاغر و تکیده و ناتوان تر ازآن بود که حتی بتواند پشه ها را ازسر و روی خود دورکند. دورتر قایقی رو به روی کلبه ای توقف کرده بود. مرد جوانی درآن انتظار میکشید. درداخل آلونک مردی با دخترش بگو مگو داشت. زنش به طرفداری از دختر با عصبانیت شوهرش را ملامت می کرد. مرد معتاد بود . به نظر میرسید که قصد دارد دخترش را به جوان منتظر در قایق بسپرد. گاه دخترش را تهدید می کرد وگاه با مهربانی با او سخن میگفت. سر دختر پائین بود، رنگ چهره اش پریده بود و سایۀ مرد جوانی را که در قایق منتظرش بود، چون سایۀ مرگ روی سر خود حس میکرد. دوماهی سفید و یک بطر مشروب ومخلفاتی برای بزم شبانه درقایق چیده بود. شانای شگفت زده به قایق به مردی که درآن انتظار میکشید، و به آلونکی که درآن تشنج جریان داشت خیره شده بود . ...» ص 387
صیاد پیر درصحبت هایش با شانای با اظهار تأسف و همدلی ازقتل پدر و مادراو، میگوید:
«دربارۀ تعداد کشته شدگان درجریان آذربایجان ارقامی ذکر میشود که باورکرنی نیست ولی وقتی آدم میشنود که درخانوادۀ کوچکی مانند خانوادۀ شما دو نفر بیگناه کشته شده اند، دیگرارقام سی، چهل هزارنفراغراق آمیز به نظر نمیرسد.» ص 395
آن کشتار وحشیانه که زیرنظرارتش شاهنشاهی، به دست ملاکان و حامیان اوباش زمینداران صورت گرفت لکۀ سیاه و ننگینی درتاریخ اجتماعی - فرهنگی پدید آورد. تبهکاری ملاکین و حکومتگران، خشم و بیزاری مردم را دامن زد و بذر نفرت را دردلها کاشت. همکاری زمینداران و ارتش واوباشان درآن حرکت های خونین، کینۀ طبقاتی را عریانتر کرد. بذر نفرت از آمران و عاملان را در دل های مردم کاشت و دربستر زمان به بار نشست. نا آرامی ها وترورهای خیابانی، ظهور و تمایلات شدید جوانان به قیام مسلحانه، که درپی آن سالها شکل گرفت، راه "خشونت" را به صورت عریان بر بنیادهای فکری و فرهنگی جامعه گشود ، که بدون تردید آبشخورش ازآن کینه های ملی بود که در دل های زخمی و خشمگین، شالودۀ طوفان بهمن سال 57 را فراهم میساخت .

آمدن الیاس، ازدواج شانای با ایاز، مرگ غنچه، حادثۀ تیراندازی به شاه دردانشگاه، غیرقانونی شدن حزب توده، پی بردن پلیس به فعایت های زیرزمینی آن عده و گرفتاری سعید صیاد پیر، مشکلات تازه ای در پیش پای آن جمع زحمتکش و فقیر پهن میکند.
سعید والیاس دستگیر و به بندرعباس تبعید میشوند. افشین خبر دستگیری ایاز را آن هم با مدرک جرم، یعنی: "ماشین تحریر"، اطلاع میدهد .

کلارا، تنها اولاد مالک اعیان و ثروتمندی از اهالی آستاراست که خلاف میل والدینش با جوانی وابسته به فرقه دموکرات ازدواج کرده و به زندگی فقیرانه تن داده است. شوهرش آیدین، بعد از فروپاشی حکومت فرقه به شوروی گریخته. کلارا با فرزند خردسالش درخانه مادر آیدین درآستارا زندگی میکند. اما هرروز، چشم به راه شوهر به آن سوی مرز چشم دوحته است. با پیوستن شانای به آن خانواده، همراه مادر آیدین، با کارگری و شستن ملافه های مهمانخانه ای درآستارا امرار معاش میکنند.
حوادث به سرعت میگذرد. ازشوهر کلارا نامه میرسد که زندگی اش رابرگزیند. لحن نامه به گونه ایست که معلوم نیست زنده است یا مرده. به ظن قوی آیدین درشوروی ازبین رفته است. با این حال فعالیت های آن جمع ستیزه گر ادامه دارد. کلارا، شانای، سعید صیاد پیر غنچه و گلزار و تامارا و صفر و درشکه چی جمع کوچکی از زحمتکشان ناراضی را تشکیل داده اند، که درطلب اجرای عدالتِ اجتماعی وهریک به نوعی در فعالیت های زیرزمینی دست دارند. درتالاب های آستارا، درجنگل های پوشیده از مه و درختان تناور، درقایق های ماهیگیری صیادان منطقه، حرکت ها برای یک جنبش اجتماعی، با روشهای ابتدائی درجریان است. انگار قلب تپنده خیزشی بزرگ در کلبۀ صیاد پیر درحال شکل گیری ست.

آخرین نامۀ آیدین به کلارا، نامه وداع است. ازبیمارستانی درشوروی نوشته شده است.
« ... کلارا حتی پس ازمرگ هم نمیخواهم چهرۀ زیبایت را ازپیش چشمم دورکنم. ... خوشحالم که یاشار را داری کلارا! بزرگش کن! بگذار جای مرا بگیرد. بگذار رفیق زندگیت باشد کلارا، دراین باره چیزی به مادرم نگو. بگذار همیشه خیال کند که من زنده ام.» ص 592

با کمک صیاد پیر، سعید والیاس ، توسط رانندۀ کامیونی که بین بوشهر و بندرعباس کار میکند ازتبعید فرار کرده و به تهران میروند. درحادثه سی تیر 1331 ، آن دو کنار مردم درتظاهرات و جنگهای خیابانی دیده میشوند که به شدت فعال اند. روزی که به فرمان شاه، دکترمصدق عزل و احمد قوام به نخست وزیری منصوب شد. درتهران قیام بزرگی رخ داد. درآن روز تاریخی دهها نفر به دست ارتش و پلیس و اوباشان شهری به هلاکت رسیدند تا دکتر مصدق به نخست وزیری برگردانده شد. در گورستان ابن بابویه بخشی به یاد آن خانباختگان به نام «شهدای سی تیر» اختصاص دارد که یادگار آن روز خونین است. زنده یاد دکتر مصدق وصیت کرده بود که بعد ازمرگ جنازه اش را کنار شهدای سی تیر به خاک بسپارند. بعد از فوتش اجازه داده نشد که آخرین وصیت آن مرد بزرگ به اجرا درآید.

پس ازمرگ مادرآیدین درآستارا، شانای و کلارا همراه یاشار و بابک به تهران کوچ میکنند.
« از گاراژ بیرون آمدند... ... پا به خیابانی گذاشته بودند که از هیاهوی مردم میلرزید ... ... کلارا که غرق در تماشای شگفتیهای اطراف خود شده بود به جای اینکه لذت ببرد، می ترسید. ... کلارا مردی را دید که مستقیما به سوی آنها درحرکت بود. ترسید برای دفاع، دست پاشار و بابک را محکم گرفت و به دیوار تکیه داد منتظرماند. اما چون درآن حال ایاز را شناخت نفس راحتی کشید، گوئی وجودش ازبند آزاد شده بود: ایاز! بابک شروع به دویدن به سوی پدرش کرد و یاشار که تا لحظاتی پیش کز کرده و کرخ شده بود، به دنبال او به راه افتاد. هردو خیلی زود درآغوش ایازجای گرفتند ...» ص 716
ساعتی بعد الیاس نیز به آنها ملحق میشود.
با فرارسیدن روزهایی که به کودتای بیست وهشت مرداد 1332، منجر شد، باردیگر اوضاع کشور متشنج گردید.
«شهر درجوش و خروش بود. مجسمه های شاه را پائین می آوردند، اسم خیابان ها را عوض می کردند و برای نبرد سرنوشت ساز آینده آماه میشدند. الیاس شبانه روز درتلاش بود. مرتب ازخانه ای به خانه دیگر، از کارخانه ای به کارخانه ای دیگر میرفت، افراد را آموزش نظامی میداد وبرای قیام آماده میکرد. سلاحشان ناچیزبود، اما امیدوار بودند که به کمک رفقای ارتشی خود، از پادگان ها سلاح خارج کنند» ص 721
الیاس مشتاقانه، چنان در تب قیام میسوزد که وقتی دررا به روی رامین کارگرچاپخانه باز میکند، ازاینکه رامین دست خالی برگشته و اسلحه دستش نیست، با تعجب میپرسد: «پس چرا دست خالی؟ ... ... الان خیلی ها از خانه هایشان بیرون زده اند، خیلی ها سنگر گرفته اند ونارنجک به دست منتظر فرمان حمله هستند. جواب اینها را چه کسی خواهد داد؟» و رامین که دنیا دیده است و با تجربه، توضیح میدهد: «فراموش نکن که این کار با قیام سی تیر و تظاهرات خیابانی فرق دارد. بیشتر آنهایی هم که به قول تو سنگر گرفته اند، تصور درستی ازجنگ مسلحانه، آن هم با تجهیزات ناچیز درمقابل ارتشی که تا بن دندان مسلح است ندارند. حق نداریم مردم را بیهوده به کشتن بدهیم. ... ...»، اما الیاس واقعیت ها را نمیبیند. میگوید «رامین تو واقعا می فهمی چی داری میگی؟ همه آنهائی که ما را باورکرده اند، زجر کشیده اند، تبعید دیده اند، شکنجه شده اند، ... در گوشه و کنار خیابان ها موضع گرفته اند توی سنگرهایشان مشتاقانه منتظرند تا ما اقدام کنیم ... کمبود سلاح و یا انسجام ارتش هم بهانه است.» 36 - 737

2

این واقعیت تاریخی رانباید فراموش کرد که با شکست کودتای 25 مرداد، فعالیت حزب توده برای سازماندهی یک قیام گسترده شروع شد. ولی دکتر مصدق هشیارترازآن بود که عنان کشوررا به هرج و مرج بکشاند. حتا حاضرنشد با نمایندگان حزب توده که آمادۀ کمک به دولت ومداخله مسلحانه داشتند را ملاقات کند. دکترمصدق به پیامهای مکرر آن ها که خطرسقوط دولت و پیامد های کودتا را یادآوری میکردند، اهمیت چندانی قائل نشد، همان طوری که درخاطرات کیانوری آمده، بدون توجه به تذکرات حزب، به پیشوازخطررفت. این مرد سرد و گرم چشیدۀ روزگاران، به سوگندی که خورده بود وفادارماند. ننگِ هرج ومرج کشورورفتن زیربار حمایت حزبی که آبشخوراصلی ش ازبیگانه بود، و از آنسوی مرزهای شمالی کشور هدایت میشد اجتناب ورزید. و در داوری وجدان بشری سرفرازماند، پاکیزه و سالم. اما، آن کس یا کسان که دردادگاه فرمایشی او را محکوم کردند، به بد نامی برسر زبانها افتادند و مورد لعن و نفرین مردم قرار گرفتند.

الیاس وایاز، دربگیر و بببند های بعد ازکودتا، یک روز پس ازتعویض خانه مسکونی، هردو دستگیر و روانه زندان میشوند. کلارا و شانای به فعالیت های زیرزمینی ادامه میدهند. با کشف سازمان نظامی حزب توده، و لو رفتن لیست اسامی افسران عضو، دستگیری افراد مظنون با شدت تمام در تهران و شهرستان ها شروع می شود. سعید، صیاد پیردرآستارا اعدام میشود. الیاس، درزندان به شدت شکنجه میشود و مقاوت میکند. «پیکر بیهوش الیاس روی کف شکنجه گاه رها شده بود . شکنجه گران چشم به سرهنگ دوخته بودند تا کسب تکلیف کنند. ... گفت بیندازیدش توی سلول. بیهوش و لت وپار به سلولش برگردانده شد. ...» درآن حال ناگوار، رؤیای زیبای زندگی به سراغ ش میآید. یادگاری از قصه های مردمی که باخونش عجین شده و نویسنده با کلمات حسرتبار، تابلوی زیبائی از تاریخ، و آرزوهای برباد رفتۀ مردمی که عاشق خاک و سرزمین مادری خود هستند، را به نمایش میگذارد.
«مدتی در مرز هوشیاری و بیهوشی گذشت . صحنه های ازهم گسیخته ای از آنچه دیده، و یا آرزو کرده بود، مقابل چشمانش ظاهرشد. بابک را می دید که با دستهای بسته، بر پیلی نشانده شده رو به بغداد برده میشد. "قاراقاشقا" (اسب بابک) با یالی افراشته و دم علم کرده، شیهه کشان پای بر زمین می کوبید و درکنار پیل میدوید. الیاس احساس کرد که خود او برپیل نشسته است و اسبش او را همراهی میکند. ناگاه سوارانی را دید که از فراز کوه چون باد بردشت فرود آمدند. الیاس قورقود (مرد افسانه ای درتاریخ آذربایجان وعنوانی برای سلحشوران قوم اوغوز که با نوای ساز او مرده ها زنده میشوند.) را درمیان سواران شناخت که ساز بردست به سوی او میتاخت تا بند ازاو بگشاید. با صدای ساز قورقود بندها گسسته شد. الیاس از زمین آزاد شد. برفراز سر زمینش به پرواز درآمد. سورچی پیر برتارک قلۀ سبلان ایستاده بود و به او اشاره میکرد. درمقابل قورقود زانو بزند و ازاو نام درخواست و عنوان کند....» 849
بوی خون و انتقام، سراسر کشوررا فرا گرفته. درپی اعدام سعید، صیاد پیر آستارا، خبر هولناک اعدام رامین کارگر چاپخانه، آن خانوادۀ کوچک و درمانده را عزادار و بی پناه میکند. با کشف چاپخانۀ حزب توده، رامین کارگرهمان چاپخانه دستگیر و بعد ازمحاکمه اعدام میشود. همسرش فخری خانم میگوید:
«شوهرم را کشتند ... با چشم خودم جنازه اش را دیدم ... خدایا خودت باید انتقام مرا ازاینها بگیری ... جنازه را تحویلم ندادند. جنازۀ رامینم را به من ندادند، میشنوی؟ تحویلم ندادند. گفتند باید تو قبر تحویل بگیرم.» 901
عمو حیدر قفل ساز نیز که درفعالیت های زیرزمینی در پوشش رابط کلیدی، نقش عمده ای دارد در دکانش کشته میشود. قفل ساز پیر، به طرزی فجیع جلو مغازه اش به قتل رسیده بود. به نظر یاشار چنین میرسید که عمو حیدر دارد کسی را صدا میکند، اما او آوایش را نمیشنود.» 961
آن سال ها، پچپچهه های درگوشی حکایت ازآن داشت که پس از کشف سازمان نظامی حزب توده، آن دسته از فعالان که نقش کلیدی ارتباطات اعضاء را برعهده داشتند، بمنظور جلوگیری از ضربه های شدید به حزب و هوادارانش، توسط خود سازمان از میان برداشته می شدند. نجواها در حد شایعه ماند تا بعدها که معلوم شد ترورحسام لنکرانی، و محمد مسعود درنزدیک چاپخانه ای درخیابان اکباتان به دستورحزب بوده ، این ظن و گمان قوت گرفت که ترورهای مشکوک، مقارن با کشف اسناد سازمان نظامی حزب توده نیز با دستورحزب انجام گرفته است!

شانای و کلارا با شغل کارگری، زندگی سختی را درتهران میگذرانند. یاشاروبابک درس میخوانند و روبه رشد پیش میروند و همچنان سولماز که درانتظارآزادشدن پدرش از زندان و دیدن اوست. الیاس و ایاز درزنذان ومحکوم به حبس ابد هستند. نویسنده، با شرح زندگیِ ملالت بار آن خانواده زحمتکش و ستمدیده، و بارآمدن بچه ها با عقده های فقر و فلاکت و اختلاف طبقاتی، نمونۀ جالبی ازتاریخ اجتماعی وطن را درآن سال ها به دست میدهد. اوضاع سالهائی که درکنارخفقان و سانسور، سازندگی هم بود و باجلوه هایی از تضاد، یک طرف مهار آزادی با چیرگیِ ساواک، طرف دیگر، میل وحرکت شتاب آلود به سوی همگامی با تمدنِ صنعتیِ غرب، که نیاز اساسی و ملی بود.

در بحبوحۀ دستگیری افراد مظنون درتهران، با رسیدن نامه از نسترن ازآستارا که مریضی گلزار را خبرداده ، شانای میگوید: «کلارا چه کنیم؟ همین الان بابک خبرآورده که حبیب را دستگیر کرده اند و ملاقات زندانیانمان را ممنوع کرده اند نسترن نوشته که گلزار سخت مریض است و به وجود ما احتیاج دارد. بعید نیست به زودی سراغ من و توهم بیایند فکرنمیکنی بهتراست به درخواست نسترن جواب مثبت بدهیم؟ دست کم تابستان پیش آنها باشیم تا هم به آنها کمک کنیم و هم دراین مدت آبها از آسیاب بیفتد.» ص 978
شانای وکلارا با فرزندانشان عازم آستارا میشوند. درکارگاهی کار میگیرند با دستمزدی بخور ونمیر. آن دومادر با مسئولت سنگین در تربیت بچه هایشان با زندگی درجدال اند. روزی، شانای، از گرسنگی غش کرده و به زمین میافتد. به درمانگاه میبرندش. دکتر، ضعف و گرسنگی اورا تشخیص میدهد. به بابک میگوید: « خیلی باید مواظبش باشد ضعف کرده. احتمالا تا حالا چیزی نخورده است. سرم که تمام شد، ببریدش خانه اما چند روز باید استراحت کند.» ص 993
سولماز مسلول شده. به دستور کارفرما از کار بیکار میشود. و چند روز بعد میمیرد.
خواننده ازاحساس درد مادر، لحظاتی همدل با او به سوگ مینشیند. دختری که سال ها درانتظار آزادی پدرش از زندان چشم به راه است حسرت به دل در سیاهی مرگ میغلتد، با غم و اندوهی سنگین به ناله های شانای دل میسپارد. مادر دررثای دختر جوان ش آوای "سولمازیم سولدی" سرمیدهد. ناله های مادر، ظلمتِ فقر و جور و ستم نهادی شدۀ حاکم را، توضیح میدهد.
دستجمعی به قلعۀ بابک میروند. قلعه بابک، یادگاری از دلاوری های جوانمردانۀ پاکباختگان و خدعه های تبهکارانۀ خود فروشان سوداگر. نمادی از زیبائی و زشتی. صداقت و خیانت. و کلارا ...
« کلارا ... نگاهش را به دشت کشاند. دهقانی با خیش خاک را زیر و رو میکرد و خاک سرخ تیره رنگی را پشت سرش برجا میگذاشت. خاکی که گویی به خون اجدادشان آغشته بود با نرمه های استخوان هایشان آمیخته بود و سفره ای خونین به وسعت دشت گسترده بود تا درطول زمان به فرزندانشان نان بدهد. ... مانند بلبلی که به گلزار رسیده باشد، چنان آواز پرسوز و گدازی سر داد که موی برتن شانای راست شد. » 1083
فریاد رسای کلارا درقلعۀ بابک، جلوه هایی ازمظلومیتِ مردمیست که اندیشه وذهنیتِ تنیده در حسرت های تاریخی شان، در چنگالِ بیعدالتی ها و تاخت و تاز خودی وبیگانه به بند کشیده شده است؛ تا به امروز.

در قلعه بابک، با زرتشت که تازه از انگلستان آمده ملاقات میکنند. بین آن دوبحث درمیگیرد. زرتشت با در دست داشتن کتاب سرخ مائو، نشان میدهد که مائوئیست است. و با تمجید از تزهای او حزب توده را به باد انتقاد میگیرد. شانای میپرسد :
خوب ایران را دراین مدت چگونه دیده ای؟ آیا همان طور که فکر میکردی هست؟
میگوید: کم و بیش بله.
چطور؟
کارهایی صوری انجام گرفته ولی مردم میفهمند. تنها اشکال کار زنجیرهای سنگینی است که به دست و پاهایشان بسته شده است.
- خوب، فشار و اختناق زیاد است.
- زرتشت لبخند زد و گفت .
- به علاوه بینش عقیم به ارث رسیده ازسابق.
بحث بین آن دو شروع میشود. زرتشت تمام عقب ماندگی های جامعه را به حزب توده نسبت میدهد و تبلیغات آنها را انحرافی میداند. « ... مردم ما، امروز اعتمادشان را به شما ازدست داده اند. آنها فهمیده اند که کرم کتاب شدن، دردی را دوا نمیکند. با اعلامیه چسباندن، آب از آب تکان نمیخورد. آنها میبینند که امروز، درهمه جای دنیا، حرف حق از لولۀ تفنگ زده میشود. با شلیک گلوله زنجیرها پاره میشود. دوران، دوران مبارزات مسلحانه است. بوی باروت همه جا پیچیده باید همۀ این ها را دید. این صداها را شنید.» وبا انتقاد شدید از حزب توده به سیاست و روش های جاری آن میتازد. شانای به کنایه میگوید : « نمیدانستم جرم ما این حد سنگین است.» زرتشت میگوید : «کم لطفی نکنید، این جرم نیست جنایت است!» صص92- 1091
تندروی های زرتشت، که تحت افکار مائو، دکترین اورا آخرین راه نجاتِ محرومان جهان و ایران میپندارد و بر گسترش جنگ مسلحانه تأکید میورزد، و فعالیت های حزب توده را جنایت و کتاب خوانی را "کرم کتاب" میخواند، گذشته ازخشک اندیشیِ بخشی ازجوانان، به ویژه تأثیراندیشه های انقلابیون مطرح، که هم، اندیشۀ غالب زمانه بود و هم، از کانال خشونت و خون راه نجات بشریت را توصیه میکرد که جای بازکردنِ بحث ش اینجا نیست همچنین درستی و نادرستی افکار و اندیشه های مائو مورد بحث ما نیست، اما، اینکه : «حرف حق از لولۀ تفنگ زده میشود.» پرت و بیربط است. از لولۀ تفنگ جز جنایت وآدمکشی و توحش و بربریت برنمیخیزد. در این باره، جان سخن از زبان شانای شنیدنی ست که درآینده به آن اشاره خواهم کرد.
چیرگی افکار مائو درآن روزها، بسیاری از مبارزان ومشتاقان آزادی را تحت سلطۀ فکری خود گرفته بود. تا جائی که دکترین مائو، دربخش هایی ازجهان، بعنوان مرجع اصلی، راهنمای انقلابیون و آزادی خواهان، گردید. اما نباید فراموش کرد که کسب آزادی از طریق جنگ مسلحانه دربرخی از سرزمین ها با کشتارهای هولناک، فاجعه ها آفرید و درپایان کار ناکام ماند. اما درچین، دکترین مائو، بعد از دگر گونیها، و از سر گذراندن تجربه ها و تلاش های مدبرانه راه تحول پیمود و سرنوشت ملتی را دگرگون کرد. شکوفائی امروزی و تحولات کم نظیر وهمه جانبه در تاریخ چین، مرهونِ بذری ست که توسط مائو در سرزمین مساعد و پر جمعیت جهان پاشیده شد وبا درایتِ میراثدارانش به بار نشست.

شانای، که مدتی نگران یاشار و بابک شده و حس کرده که آن دو جوان بی تجربه «حقانیت گفته های زرتشت را باور داشتند.» با تجربۀ گذشته ها، میداند جنگ مسلحانه الگوی مناسبی برای کشورنیست، و از طرفی با فرهنگ و سیاست و ظرفیت فضای سیاسی – اجتماعی وطن بیشتر آشنائی دارد، گذشته ازآن " مادر" است و پیامد های خشونت را هم با تمام وجودش لمس میکند، با زبانی پخته و سنجیده، تحولات کشور را یاد آور شده میگوید:
«شما چشمتان را به روی کارهایی که دراین مدت انجام گرفته می بندید، و اشتتباهات گذشته را به راست و یا دروغ ردیف میکنید. درست است که درکشورما سرکوب شدید بوده، وخون های زیادی ریخته شده است، اما دستاوردهایی هم داشته ایم. این دستاوردها رایگان به دست نیامده است. قانون کار، بیمه زحمتکشان، مرخصی سالیانه، تشکیل سندیکاها، بالارفتن شعور زحمتکشان، درشهر ها و روستاها ده ها دستاورد دیگر، بخشی از پاداش زندانها و شکنجه ها و به دار آویختن هاست. نمیگویم این قوانین کامل اند، برعکس هنوز باید روی آنها کار شوند. ... ... اگر این کارها جنایت اند، پس ما جنایتکاریم ... ... هیچیک ازاین دستاوردها، به زور تفنگ و یا مسلسل به دست نیامده اند. سلاحش را خود زحمتکشان ابداع کرده و به کار برده اند.» صص97-1096
در همین بگو مگوهاست که زرتشت از اعتماد دهقانان به جنگ مسلحانه تأکید میورزد. و میخواهد ثابت کند که با الگوی چینی، یعنی مسلح کردن دهقان ها، میتوان سراسر دهات و کشاورزان را بسیج کرد و شانای پاسخ میدهد که « دهقان چرا باید به تو اعتماد کند؟ چرا سرنوشتش را به دست تو بسپارد؟ برای اینکه عیار دست تو بیاید و تو از روحیۀ این دهقانان خبر داشته باشی، اول برو از یکی ازآنها الاغش را برای رفتن به شهر بخواه. ببین آیا به تو اعتماد میکند که الاغش را دراختیارت بگذارد؟ اگر داد، آن وقت جانش را بخواه! اینقدر ساده لوح مباش ...» ص1098
درهمین گفتگوهاست که شانای، سخن پرمغزی که بوی عاطفۀ مادری ش دل خواننده را میلرزاند به زبان میآورد:
« باسلاح میتوان آدم کشت، میتوان تخریب کرد و خون ریخت، اما نمیتوان دلی را به دست آورد. نمیتوان اندیشه ای را توی مغزی جا داد.» ص 1099
زرتشت توسط پلیس دستگیر و افشین متواری میشود . خبر را بابک به مادرش میدهد.
افشین، در گور سعید مخفی میشود. درآن پناهگاه است که نسترن حادثۀ کشته شدن نرگس و یارانش را در یک درگیری خیابانی به افشین خبر میدهد.
گلزار بیمار شده. شانای تیماری او را برعهده دارد. درگفتگو بین آن دو، گلزار، خاطره ای از اعدام شوهرش سعید میگوید که شنیدنی ست. دردی گسترده ، پنهان ازنظرها که درقلب جامعه لانه کرده، رو به آماس، با این حال دل ها سرشار ازامید به آینده است .
« ... هیچوقت ملاقات قبل از اعدام سعید را فراموش نمی کنم. هنگامی که اعدام میشد، مثل بچه های ما جوان نبود. اما همین شور وحال را داشت. وقتی پاسبان وادارم کرد که ترکش کنم، گریه کردم او هم بغض کرده بود، اما لبخند زد و گفت:
« مبادا گریه کنی! مبادا اشکت را به بچه هایمان نشان بدهی ... ما بچه هایمان را تربیت کرده ایم تا شرایط زندگی را تغییر دهند. اما خود درلای دنده های چرخ زندگی له شده ایم.» ص 1149
گلزار در بستر بیماری درحالیکه چشم به عکس شوهرش سعید دوخته، ازهستی میرهد.
«درد با او یکجا مرده بود.»
نویسنده، با همین جملۀ کوتاه، دردِ غالب و محرومیتِ محروم ترین لایه های جامعه را به رگهای مخاطبین ش تزریق میکند. با احساس همدلی، زمانی که گلزارچشم از دنیا میبندد، خوانندگان را درسوگ نقش آفریناش مینشاند. با مهارتِ بیان، توانائی خود درانتقال حسِ هنرمند به خواننده را یادآور میشود.
حوادث، پشت سرهم جوانان را به کام مرگ میکشد. افشین نیز دریک درگیری اربین میرود. شکارچیان ساواک، دنبال نسترن میگردند. نسترن دردرگیری زخمی شده و نادر رانندۀ کامیونی که دخترش افسانه قبلا توسط پلیس کشته شده، او را به تبریز میبرد و درخانه اش بستری میکند .
نادر درآستارا به سراغ شانای میرود و او را با خود به تبریز میبرد. و تامارا (خانم راد همان خانم معلم که در صفحه 918 کتاب ازاو یادشده) تیماری او را برعهده گرفته است.
«تامارا بالای سرنسترن نشسته بود و اشک میریخت. » ص 1185
نسترن را، مخفیانه، دوراز چشم مأموران، درتاریکی شب درگور مادرش گلزار دفن میکنند. ص 1188

انقلاب سال 57 جامعه را تکان میدهد. شهرها به ناگهان با بوی آزادی و خشونت، چهرۀ دیگری میگیرند. زندانیان سیاسی آزاد شده من جمله «الیاس روی دست و شانه های جوانان مسلحی بود که دررا به رویش گشوده بودند.» از زندان آزاد میشوند. ص1246
دردرگیری های خیابانی، کلارا، تامارا (خانم راد همان معلم دلسوز ومبارز) الیاس و ... کشته میشوند. وکتاب به پایان میرسد.

دردی جانکاه از تباهی آرزوها و امیدهای محروم ترین طبقۀ جامعه، که درراه آزادی جانشان را فدا کرده اند، خواننده رادر قلب حوادث غرق اندوه میکند. و درلحظاتی که عمق فاجعه چشمانت را پر ازاشک کرده، نوای روشن هستی و رود خروشان همیشه جاری زندگی در ذهنت بال و پرمیگشاید شکل میگیرد و روشنای امید، سرفراز، از درون ظلمت سربرمیآورد و سرود شادی کودکان، نسلی از میراثدارانِ شانای و کلارا وسولماز و نسترن و افسانه و سعید و الیاس و ایاز و هزاران قربانی گمنام، دربامسرای وطن پرچم به دوش، آزادی و رفاه بشریت را نوید میدهند.

پایان سخن این که:
نقش آفرینان این رمان بزرگ، نسلی از روستائیان اند که درحقیقت، بخش عمده ای از زحمتکش ترین و محروم ترن طبقۀ کشوررا تشکیل داده اند. به گواهی تاریخ، دربحبوحۀ جنگ دوم جهانی، درسالی که متفقین به ایران حمله کردند، با بازشدن فضای آزاد در کشور، تحرکِ تازه ای ازعصیان و طغیان بین دهقانان و کشاورزان در روستاهای آذربایجان شروع شد و دراندک زمانی کوتاه سراسر ایران را فراگرفت. روزنامه های نوپا با رسالت افشاگرانۀ خود، دربیداری کارگران و کشاورزان نقش مهمی ایفا کردند. تاجنبش های فکری دربین ناراضیان درشهرها و روستاها قوت گرفت. با تشکیل حکومت فرقۀ آذربایجان که تا تقسیم اراضی پیش رفت، تنها برای مدت کوتاهی، دهقانان توانستند فارغ از حضور نفس گیرمالک، دسترنج خود را به کلبه های خود ببرند. نقش آفرینان اشک سبلان مجموعه ای ازهمان محرومان اند که، هریک با دلی پرخون جور و ستم مالکان را توضیح میدهند.
نویسنده با تسلط به فرهنگ بومی، با مکتوب کردنِ اوضاع تاریخی آن سال های پرتنش، خدمت صادقانه ای به فرهنگ و ادبیات کشورکرده، به ویژه درشرح زندگینامۀ نقش قهرمانان و توفیق دربیان وضع اجتماعی روستائیان و زمینداران، درحکومت یکسالۀ فرقۀ دموکرات و پیامدهای آن. خلاصه کنم که لیاقت و توانائی و خدمت فرهنگی آقای "ابراهیم دارابی" جای سپاس دارد. با آرزوی موفقیت برای نویسنده، که فصلی مهم، از تاریخ اجتماعی - سیاسی ایران را با صداقت و حفظِ فضیلت قلم، به ادبیات مقاومت افزوده، مطالعۀ این رمان تاریخی را توصیه میکنم.

چون دماوند ...

2009-03-15T19:16:00.000Z

مجموعۀ قصه
حبیب ترابی
نشر چشمه 1379

دربارۀ نویسنده:
حبیب ترابی، جانباز است. در 21 سالگی برای انجام خدمت سربازی به جبهۀ جنگ اعزام می شود. در اثراصابت ترکش خمپاره به سرش، مجروح و پس از دوماه بیهوشی دربیمارستان دوباره چشم بازمیکند خود را ازهردوپا فلج میبیند و و فاقد توان حرف زدن. مدتها طول میکشد تا با معلولیت ش کناربیاید و بعد تصمیم میگیرد به نوشتن.
آقای حسین جاوید ، خبرنگاری که با ایشان مصاحبه کرده مینویسد:
« کاغذی روی صفحۀ چوبی قسمت بالای ویلچر الکترونیکی اش قرار داشت که حروف الفبای فارسی و چند کلمۀ مختلف به شکل جدول درآن نوشته شده بود. ... ... زبانش عاجز بود. برای بیان کلمات اش یک به یک حروف آنها را با اندک رمقی که برای دست چپ اش باقی مانده است نشان میدهد و همسرش با مهارت خاصی برایت بازگو میکند. ...»
به نقل از: نشریۀ کارگزاران درشمارۀ 621 – پنجشنبه 12 ابان 1387
با خواندن چنین سرگذشت دردناک، با دلی افسرده و غمناک، دفتر داستان هایش را میگشایم. "چون دماوند را". شگفتا از همان آغاز گفتارش، کمترین نشانی از ضعف جسمانیِ نویسنده به چشمم نمیخورد. حوادث دفتر را با علاقه دنبال میکنم. کم کم به ذهنم میرسد، دماوند خود نویسنده است با اراده ای به قدرت آن کوه سرفراز. خود حبیب ترابی دماوند است استوار، سربه فلک کشیده با پوزخندی به یأس و حرمانِ بشری! ارج نهادن به گوهر هستی و عشق و علاقۀ او به زندگی و بُعد گستردۀ شهامت و اعتماد به نفس ش. حرمتش به ذاتِ زندگی وزنده ماندن، و مهمتر صبر و تحمل ش، که هم قابل احترام است و هم ستودنی. عظمتِ قدرت و پایداری شحصیتِ او خواننده را ببشترمجذوب میکند، تا سنجش ضعف و توانائی های آفریدۀ ادبی ش.

هرچهارداستان این دفتر، متأثر از روابط اجتماعی – سیاسی کشور است. و درواقع بخشی از زندگی جامعه در سال های پرتنش را توضیح میدهد. زمانه ای که پنهان و آشکار بذر انقلاب در زهدان تاریخی وطن به بار نشسته بالا میآمد تا در بهمن 57 سراسر ایران را فراگرفت.
داستان نخست : عصیان است. حوادث در خانواده ای در جنوب میگذرد. احمد پس ازهشت سال کارکردن در شرکت نفت، خودش را بازخرید کرده با مشارکت دوستی یک کامیون لیلاند میخرد. مدتی نمیگذرد که آن دو صاحب هشت لیلاند میشوند. احمد که چهار بچه دارد. هوس زن دیگری به کله اش میزند. زن را در فشار میگذارد تا رضایت او را بگیرد. زن رضایت نمیدهد قرار برجدائی ست. روزی که عازم دفترخانه برای انجام طلاق هستند، به تشویق و تحریک خواهرش، تنها پسرخانواده که پسربچه ایست گریبان پدررا میگیرد وبا سماجت میخواهد که با آنها برود. قبلا خواهرش تعلیمات لازم را به او داده است. پدر ازمزاحمت بچه عصبی شده او را در کوچه کتک میزند. به سر و صدای آنها همسایه ها بیرون میریزند و کل حیدر، همسایۀ دنیا دیده وساطت میکند . همگی آنها را به خانه برمیگرداند و احمد را پند و اندرز میدهد. میگوید:
«اوس احمد ... هیچ فکر کردی که سی چه توئی یه ساله ئیقد بدشانسی ئوردی! اول سال که تو جده ی اهواز ئوخرکچی رو زیرگرفتی و کشتی، پشت سرشم خونه ت دزد زد، سی همی ئیگم ... چوِ خدا صدا بی صدایه.» لحظاتی بعد ازاین گفتگو ها درخانه احمد به صدا درمیآید. احمد در باز میکند. شاگرد کامیونش شعبان سراسیمه خبر میدهد: «چپ کردیم ... لیلان چپ شد ... نزدیک خلف آباد.» ص 25
داستان دوم: شب، من، و او و. داستانی ست که از مزاحمت تلفنی شبانه از طرف دخترخانمی شروع میشود. صحبتها آرام و منطقی ست. یک طرف لیسانس اقتصاد است و معلم که مشغول تصحیح اوراق امتحانی بچه هاست. طرف دیگر دختر جوانی ازطبقۀ مرفه با دلی پر ازدردِ تنهائی. مرد از جبهه جنگ میگوید: «توی جبهه همیشه ... حتی در سخت ترین شرایط، آدم احساس آرامش می کرد. چیزی که تو جبهه زیاد بود گذشت بود و گذشت. بچه ها نسبت به همه چیز شون گذشت داشتن، حتی ... نسبت به با ارزش ترین چیزها که جونشون باشه!» ص33
دخترخانم که برای کنکور آماده شده آن هم به زور خانواده ش. وبالاخره قرار ملاقات درپارک ساعی ...

سومین داستان : اسم؟
تا چشمم به تیتر داستان افتاد، انگار یکی تو گوشم گفت که بچه ها را درکلانتری دارند سین جیم میکنند. وقتی داستان را بالذت خواندم به نظرم رسید که نسل مدرسه دیده های بعد از سال های 1320 با این پدیده آشنائی دارند. نخستین بار که پایم به کلانتری 2تهران رسید تا افسر کشیک پرسید اسم؟ یکی ازپشت سر خواباند پس کله ام. غافلگیرشدم. ازصدا و کلمات توبیخ آمیزش فهمیدم خان داداشه. برادرم که لالۀ گوشم را محکم در دست گرفته بود گفت: جناب سروان توبیخ ش با من. اجازه بدهید ببرم خانه تا حسابش را برسم. افسر ازخدا خواسته قلم را زمین گذاشت و گفت ببرید به یک شرط که نبینم دیگه از این خطاها مرتکب بشه!
البته اخوی مهربانتر ازاین حرفها بود. سرراه به خانه نرسیده، با یک بستنی مربائی دل مرا به دست آورد و بعد پولی داد که غروب رفتم سینما. حالا که آن خطا را به خاطر میآورم خنده ام میگیره! سرکوچه مدرسه جمع شده بودیم روزنامه مردم را میخواندیم. پاسبان رسید یکی از بچه ها رو به پاسبان گفت سرکار شما هم ازاین روزنامه ها میخوانید یانه؟ پاسبان بهش برخورد مچ من و عارف را که مقابلش بودیم گرفت و برد کلانتری.
ترابی، دراین داستان روزهای پراضطراب تابستان سال 57 آبادان واعتصابات و نا آرامی های شهررا شرح میدهد. ازگرفتاری بچه های مدارس که بادل های پاک و بی خبراز حوادث آینده شعار آزادی و دموکراسی در خیابانها سر میدادند، تصویر جالبی ارائه میدهد. اوباهمۀ گرفتاریهای جسمانی که برای هرخواننده، قابل حرمت است با ذهن سیال، نمونه درخشانی ازداستان نویسان نسلی ست که بی کمترین شک و تردید، به آزادی انسان و رسالت ادبیات ایمان دارد.

«به مرور زمان» آخرین داستان این دفتر است. دو معلول جنگی با نام های داود و حجت در نوانخانه دولتی، زندگی میکنند. هردو از زندگی یک نواخت و مشقت بارکه بیشترین اوقات را روی تخت میگذرانند به تنگ آمده اند. حجت که گروهبان ارتش است از تباهی و زمینگیرشدن خود با تأسف میگوید: «بهم میگفتن حجت پلنگ! لباس کوماندویی کلاه سبزهارو می پوشیدم و تو سلسبیل مانور میدادم و برا خودم برو بیائی داشتم. اما حالا، حالا حتی یه گربه هم نیستم!» درد دل غمبارش را با اشاره به پاهایش ادامه میدهد :« می بینی؟ این دو تکه پوست و استخوون که زمانی اسمش پا بود و باشون راه می رفتم مث دو تکه گوشت گندیده و اضافه زورکی با خودم این ور وآن ور می کشم. ... پاهارو ازش گرفتن جاش صندلی چرخدار دادن! تف ... اینم شد زندگی؟ آدم چندشش میشه! کی باورش میشه که حجت پلنگ با اون همه جنب و جوش به این روز بیفته؟ روز و شب م مث یه لاشه گوشت به تخت و چرخ بچسبه! ... اوضاع داخلی عمان چه ربطی به ما داشت؟ ما رو سنه نه که ظفاری ها استقلال می خواستن» صص 99- 100
تصمیم به خودکشی میگیرند. به قصد رهائی از زندگی هردو رگ خود را میزنند. حجت با عزم راسخ به استقبال مرگ میرود. با آرامش، آهنک معروف فرهاد را میخواند. "جمعه ها خون جای بارون میچکه". داود، نه. و صحنۀ پایانی داستان اینگونه تمام میشود:
داود بریده بریده گفت «نه، این کارها ... مال من نیست. ازمن برنمیاد. نمیتونم ... نمی خوام. هنوز زوده ... چرا من؟
سر حجت آرام برگشت به داود. داود زیرنگاه بی حال و پرسنده ی حجت، دست لزران خود را دراز کرد طرف شاسی زنگ اخبار.»

دفتررا میبندم. اما هنوز در اندیشۀ شهامتِ رشگ برانگیز مردی هستم که با تمام صدمه هایی که در جبهه های جنگ برتن وجانش نشسته و گرفتارآنهمه ناتوانی ها شده، درمقابل سیاهی های پوچی و مرگ قد برافراشته، سرفراز مانده و برای آفرینندگی هنری درتلاش است.

بشارت

2009-02-22T17:28:00.000Z

خدا به زادگاهش باز می گردد
هوشنگ معین زاده
انتشارات آذرخش . 1384

این دفتر، که درهفت فصل تنظیم شده پنجمین اثرهوشنگ معین زاده که مدتی ست با دستگاه آفرینش درافتاده و در فرصت های مناسب ازراه های گوناگون برای روشنگری دست به افشا گری میزند. اینکه تا کجا این بار سنگین و جنجال آفرین را که عاشقانه به دوش گرفته، تحمل خواهد کرد کسی جز خود نویسنده نمیداند. اما امید که کارهایش را با همان علاقه دنبال کند.
کتاب مدتی پیش به دستم رسیده بود. درسفربانکوک مونس شبانه ام بود. یادداشت هائی هم برداشته بودم اخیرا متوجه کتاب و نگاه ملامت بارش شدم که درگوشه ای غریب افتاده بود. بانگاه تازه ای میبینم حرفهایی زده که نمیتوان ازش گذشت. گو اینکه در این راه پرسنگلاخ و جهل مسلط در اجتماعات باورمند، گشودن چنین راه کار آسانی نیست.

«بشارت خدا به زادگاهش باز می گردد.» پسوندی که بشارت را بر پیشانی دارد، خبر از نوزایی نوینی میدهد که خواننده باعلاقه به دنبال ش میگردد. در ص 29 با خواندن روایت مطبوعی به بهانه شنیدن اسم شیطون (شیطان)، برای نخستین بار که بخشی ازخاطره های نویسنده است، زمینۀ آشنائی او را با این فرشتۀ پرآوازۀ دستگاه آفرینش درمییابد. فضای زیبا شناسیِ روایت شیرین و تمایلات رو به بیداری پسربچه که ظرافت یک زن جوان و زیبا را ترسیم میکند، در تأیید این فکر میتواند مؤثر افتد که « ... که ایرانیان ازهمان نخستین روزگار تازش اعراب به ایران که به دنبالش قرآن به دستشان افتاد، وقتی به ماجرای شیطان و خدا آگاه شدند، آنرا به سُخره گرفتند و هرگز هم آن را چنانکه درقرآن آمده است باور نکردند. به خصوص نسبت به شیطان احساس ناخوشایندی که دیگر مسلمانان به او داشتند، درمیانشان رواج پیدا نکرد.» ص 30
وسپس درسنجش سه آئین ایران: زرتشتی، زروانی ومانوی، اهریمن وشیطان میگوید: « چنانکه حضورخدایی برای عالم هستی مورد نیازباشد. میباید به دوخدائی معتقد شد نه به یک خدایی، چرا که نیکی و بدی، روشنائی وتاریکی نمیتوانند از مصدر یک خدای واحد و متعالی صادر شوند.» ص 31

نویسنده درباره رفتار وکردار و برشمردن مناقب شیطان، خدا را محکوم میکند. واز یاری رساندن شیطان به رسول خدا درامر نبوت سخن میگوید: «زمانی که کار پیغمبر اسلام درامرنبوت به بن رسیده بود و مردم مکه و دررأس آنها قبیله قریش زیربارنبوت او نمیرفتند، شیطان با تلقین آیات «غرانیق» به کمک او آمد وگره کور نبوت اورا گشود.» ص 35
دراین بخش که نویسنده بیشترین تأکیدش درمعرفی شیطان وجستجوی هؤیت و اثبات ذاتِ عقلائی و خردگرائی این فرشتۀ عصیانی ست، حوادثی میگذرد توام با خاطرات چند ساله ازغارنشینی و چوپانی واقدام به زمینه سازی برای مدعای پیامبری و دیدن خدا، - که نمیبیند و نمیتواند پیدایش کند- با تکیه به تجربه های شخصی، مطالعه را پی میگیرد وحاصل تلاش مستمر خود را چنین خلاصه میکند که : « اگربخواهیم داستان خدا و شیطان و درگیری آنها نتیجه ای بگیریم، میباید بگوئیم که تمام دعواها برسر جدال عقل و ایمان است یعنی دعوای میان باور به موهومات دینی و یقین به مقولات عقلی.» ص 39
بااین حال نویسنده دست از آمال خود برنمیدارد. و با علاقه ای حیرت آور به دنبال پیداکردن حقیقت آن هم در حال اعتکاف و درجستجوی خدا، شیطان را ملاقات میکند. شگفت اینکه جبرئیل واسطۀ این دیدار میشود:
و ازشنیدن این خبرخوش جبرئیل را بغل میگیرد و میبوسد.
از شنیدن این خبر چنان خوشحال شدم که فرشتۀ امین را به گرمی درآغوش گرفتم و غرق بوسه اش کردم. صمیمانه ازاو تشکرکردم.» ص 90
روایتگر، دراین جولانگاه فکری میداند که به روال عقلی نمیتوان به دیدارخدا نائل آمد. وازآن جا که باور چندانی به مفاهیم نقلی ندارد، به یقین های تردید آمیزش شک میکند، همچنانکه به شک و تردید هایش نیز. به این نکته برمیگردیم. و بالاخره از راه خرد دروادی شک ویقین میغلتد.به امید اینکه حقیقت چهره بگشاید. تلاش درادامۀ تحقیق باچنین جانمایۀ فلسفی موجب تشویق او میشود. و ره به خلوت میبرد. نقش آفرینان دستگاه هستی را ملاقات میکند.
نویسنده، شیطان را در هیبت پیرمرد شبیه چوپانان ملاقات میکند و با ناباوری میپذیردش. بین آن دو بحث دربارۀ وحی و فرشته ومعراج با ادله وروایتهای تورات وادیان الهی درمیگیرد. شیطان، میپرسد: «...در جستجوی یافتن چه هستی؟» روایتگر که دنبال حقیقت، یا به سخن دیگر، خدا میگردد میگوید «حقیقت، میخواهم حقیقت را بدانم.» و شیطان دست ش را میگیرد و به آن سوی سراب هدایتش میکند. اما، با سخاوتمندی اندیشمندانه یادآورمیشود که «فکر نمیکنی حقیقتی که در"آنسوی سراب" وجود دارد، دراین "سوی سراب" نیزیافت میشود.» ص99

درآن سوی سراب که از فصل سوم کتاب شروع میشود، خرد و خیال مقابل هم قرار میگیرند.
صحنه آرائی سراب یادآور مقابر و مراسم عزاداری عاشقان سینه چاک است که مریدان بانعره های دیوانه وار، آتش جهل را جاودانه میسازند. و ازآنجا که « ... وادی سراب اقامتگاه ابدی مؤمنین است» و بیشتر زیندگان روی زمین متشکل ازآنان است، صیانت مقام خدائی، سرگرمی ومهارعوام را نیزبرعهده دارند، بخش اعظم مالکیت زندگی نیز متعلق به مؤمنین است.
اشاره نویسنده به مقابربزرگان برخی ازنامداران مذاهب ، وروایت بخشی ازسرگذشت زندگی آنها با انبوه زائران، نمایشی از فلاکت ودرماندگیِ اجتماع بزرگ بشری ست. تقدس جهل و گسترش خرافات به دنبال پیدا کردن راه نجات، تلنگری ست از ادامۀ عادت ها! نقل و قول های مستند که برای تحمیق عوام از رسوم نهادی شده در بین کهنه پرستانِ سنتی میباشد، و راه بر خرد و منطق و بینشهای روشن فردی میبندد، از عمده ترین بحث های این فصل است که دنبال میشود.
تآمین هزینه های زندگی سادات «خمس» و محدود کردن بهشت به شیعیان، و چالش های فکری که بین طلبه های حوزه درس ملاباقر مجلسی رخ میدهد، ازخواندنی ترین بخش های این فصل است که با زبانی ساده در تبیین تبعیض و بزرگ بینیهای اقلیتِ شیعی و خفت و خوارشمردن اکثریت اهل سنت را توضیح میدهد.

از وادی سراب، به سماع عارفان میروند.
«درپای این کوه جماعت کثیری گرد آمده و درحال سماع بودند. وقتی به نزدیک آنها رسیدیم، مولانا جلال الدین بلخی را دیدم که بازو بر شانه شمس تبریزی درمیان صدها عارف نامدار و شوریده حال ... ... ... مشغول سماع بود. با رسیدن ما، سماع کنندگان راهی گشودند و من و شیطان از آن راه به میان حلقۀ انها رفتیم.» ص 121
نویسنده، همراه شیطان با مولانا و شمس، سرگرم سماع میشود. ذکر عارفان شروع میشود. احد احد گفتن ها و نغمۀ عشق درفضای پرجذبۀ عرفانی شوری بپا میکند.
«نوای شورانگیز "عشق عشق" جای "احد احد" را گرفت وزمین و زمان با این کلمۀ سحرانگیز عشق پر شد. ... ... درهمین هنگام، ذکر شیطان آغاز شد. او با صدای بسیار آرام ولی کوبنده ذکر "عقل" را به صورت زمزمه آغاز کرد.» همان
روایتگر با شیطان دم میگیرد. و صحنه از عارفان خالی میشود.
هیچ فرقه ای ازباورمندانِ خدا، عقل را برنمیتابند. این معضل فکری که به طرد وتکفیر فیلسوفان، خردگرایان وپیشوایان فکری وعقلی انجامیده، رشتۀ درازی درطول تاریح بشری دارد که با آغاز دوران تکخدائی در ادیان ابراهیمی قوت گرفته وبه رسمیت شناخته شده است. دوره ای که رهبران دینی با تکفیرعقلگرایان، عقل، را بر دار کشیدند. "خشونت" درمتون فرامین الهی ازابزاربهشت شد. طاعت وبندگی تقدس جهل را تضمین نمود .
ملاقات آن دو با اندیشمندان و فلاسفۀ یونان، رازی و وابن سینا و خیام و دیگرفرزانگان به پایان میرسد و شیطان، بعنوان عقل خود را معرفی میکند. و هموبعد از گفت و شنودی چند، سحن سنجیده ای دارد :
«آنهایی که عقل دارند ایمان ندارند وآنهایی که ایمان دارند عقل ندارند.» ص 131
درادامه این فصل که بحث آزاد و رویاروئی نویسنده با شیطان است، پیام این فرشتۀ طغیانگر خدا، مرا به یاد سخنرانیهایی انداخت که دردوران نوجوانی برخی ازپیشگامان چپ اندیش برای بیداری خواب رفتگان، مردم را به نافرمانی و گسستن زنجیرهای بندگی دعوت میکردند. فرشته عصیانی خدا میگوید: «باید به مردم گفت این نهادها درگذشته با مردم چه کرده اند، به انسان چه داده و ازانها چه گرفته اند . باید فجایعی که به نام دین و مذهب برجوامع انسانی رفته است کاملا و دائما بازگو شود تا مردم مصیبت هائی را که به مردم رسیده است، فراموش نکنند.» ص146

فصل چهارم. جزیره بیداری
شیطان پیشنهاد میکند که روایتگر را به جزیره ای بفرستد. و نویسنده شرح آن مسافرت خیالی را با زبانی ساده و شیرین تعریف میکند.
یک کشتی استرالیائی غرق شده و سه ایرانی نجات پیدا کرده درجزیره ای به هم رسیده اند.
پسری یازده ساله، به نام جاویدان. مردی بازرگان به نام حاج غلام که برای خرید گوسفند به استرالیا میرفته و پیرمرد هفتاد ساله بازنشسته، که پیر و زمانی استاد نامیده میشود.
خواننده، در مطالعۀ این بخش، لحظاتی احساس میکند که سرگرم خواندن یک رمان و یا داستان شیرینی ست. تغییر فضا و گویش کلام درفرم داستانی اورا درلذت ماجرا چنان فرو میبرد که دربرخورد با کلمات نماز و قرائت قرآن و مؤمن، ازبهم خوردن ناگهانی فضا دلخور میشود. با یادآوری اصل موضوع ماجرای جزیرۀ بیداری را دنبال میکند.
پیر، که آگاه و خردمند است، تعلیم و تربیت و آموزش نوجوان را برعهده میگیرد و حاج غلام متعصب قشری از اینکه مبادا نوجوان بیدین و لامذهب به بار آید، خشمگین میشود و چماق برسر پیرمرد میکوبد. تربیت جاویدان را برعهده میگیرد.
«مردمؤمن، لحظه ای ازتعلیم جاویدان دست نمیکشید و به قول خودش میخواست این کودک خام را به صورت یک مؤمن تمام عیار به دین مبین اسلام بار آورد.» ص 153
پیرحوصله اش از لاطائلات حاج غلام سررفته و آن دورا ترک میکند. و پس از طی مسافتی درجزیره، محل امنی برای خود درغاری تهیه میکند و سپس به جمع آوری آذوقه زمستانی وتهیه غذا برای روزهای مبادا سرگرم میشود.
روزی تصمیم میگیرد برای دیدن یارانش برود. با مقداری توشه به راه میافتد. و آن دورا زیر درخت تنومندی درحال اغما پیدا میکند. « ... جزپوست و استخوان، چیزی برایشان باقی نمانده بود. لباس هایشان پاره، موهایشان ژولیده، چشمهایشان گود رفته بود. رنگ زردشان نشان ازبیماری شدید آنها می داد.» ص 157
آن دو بعد از خوردن مقداری غذا جان میگیرند. وحاج غلام میگوید: «شب و روزدعا میکردم و ازخدا میخواستم که اگر نمیتواند یا نمیخواهد کمکی به ما بکند، حداقل مرگ را به سوی ما بفرستد و راحتمان کند.»
پیر، پس ازچند روز تیماری ازآن دو، وقتی وضع مزاجی شان را بهتر میبیند، آن دورا به غار برده جان شان
را نجات میدهد. حاج غلام متغصب میگوید « وقتی ازکمک خدا مأیوس شده بودم، آرزوی دیدار تو را داشتم
تا به کمک ما بیائی ... لحظه ای که چشمم به تو افتاد به نظرم آمد که تو خدائی ...» ص 158
دراین فصل، جان کلام را جاویدان میزند. «من فکر میکنم میشود زندگی کرد بی آنکه کاری به خدا داشت. این گفته حاج آقا که خدا دنیا را خلق کرده و ما را آفریده شاید درست باشد، ولی به خاطر این کار نباید ازاو توقع بیجا داشته باشیم و یا شب و روزبه عبادت او مشغول باشیم. وقتی او کاری به ما ندارد، ما هم نباید کاری به او داشته باشیم.»
دستگاه عریض و طویل، واسطه های دوزخ وبهشت، در همۀ ادیان، هریک با نام ونشانی ویژه در سراسر جهان بساط خود را چنان گسترانده و بشریت را به خود جذب کرده اند، که رهائی ازچیرگی و سیطرۀ آنها غیرممکن است. بنگرید به نفوذ واتیکان دربین ملل پیشرفته . حتا در ستون فقرات نظام های سیاسی جهان غرب . فرق فرهنگی مدنی درادیان ابراهیمی، وبرتری چشمگیرمسیحیت،که شالودۀ تحول را با رنسانس فراهم آورد، به پیشتازان فکری این فرصت را داد که با حفظ آزادی فرد، کلیسا در گسترش علم و فن و هنر دخالت نکند. به دور ازسیاست باشد. حرمت کلیسا ومقام روحانیت، با این قول و قرارها تضمین شد. شکوفائی اندیشه ها پدید آمد. و امروزه پرسش اساسی و معضل بزرگ جهانی این است که رنسانس درجهان اسلام کی و چه موقع پیش خواهد آمد؟ تا با جابه جائی پیام های ملموس انسانی و همزیستی، با دستوراتِ خشونتبار مذهبی دریک محیط امن زندگی سالم واحترام آمیزی را شروع کرد؟

روایتگر، دربارۀ خلقت انسان ازتورات حکایت هایی نقل میکند که نه تازگی دارد و نه امروزیست. با این حال تکرارش، یادآوری بجا و قابل قدردانی است :
«روزششم آفرینش خدا گفت آدم را به صورت ما و موافق شبیه ما بسازیم تا بر ماهیان دریا و پرندگان آسمان و بهایم و برتمامی زمین و همه حشراتی که برزمین میخزند حکومت نماید» ص 184
ابراهیم پدر انبیاء سامی خدا را درولایت خود میبیند و اورا به چادرش دعوت میکند تا پایش را بشوید وکبابی برایش بپزد تا بخورد ... ... یعقوب پیغمبر دیگر، شبانگاهی این خدا را غافلگیر کرده تا صبح با او کشتی میگیرد. شگفتی اینکه خدا با همۀ قدرت و توان خود ازپس یعقوب برنمیآید. وقتی فجر صبح میدمد خدا خواهش میکند که اورا رها کند که برود. ... جالبتراز همه اینکه خدای "دانا"ی ما حتا نمیدانست اسم حریف کشتی گیر شبانه او چیست! . موسی هم وقتی از طرف خدای کوهستان برای رهائی قوم یهود ازمصر به یپغمبری مبعوث میشود، با طرح این پرسش که اگر "عبریان ازمن سئوال کنند – نام – این خدا چیست من چه جواب بگویم؟ ... و خدا پاسخ میدهد بگو یهوه خدای پدرانتان، خدای ابراهیم و اسحاق و یعقوب مرا فرستاده است. این نام من است برای همیشه و درتمام نسل های اینده مرا چنین خواهند نامید. » 9 - 186
«یهوه قبل ازموسی کوه نشین بوده وخدای آتشفشان شمرده میشد. این خدا، بعد ازظهور موسی و تصدی خدای قوم یهود، خیمه نشین شد. موسی او را درخیمه ای به نام - خیمه ملاقات – که درعین حال محل نگهداری و حفظ صندوق – میثاق – بود جای داد. درجنگها نیزخیمه خدا را برپشت چهارپایان حمل میکردند. در زمان سلطنت سلیمان خدا را ازخیمه ملاقات به معبد بردند و او را معبد نشین کردند.» ص 240
خواننده، غرق تاسف وحیرت گمان میبرد که قصه های ننه کلثوم از روایت های تورات مایه گرفته است.
حاج غلام وجاویدان با یک کشتی توریستی که به بازدید جزیره آمده اند آن محل را ترک گفته عازم بندر میشوند. پیرتنها میماند.
روایتگر، که درآنسوی سراب روی تخته سنگی نشسته است شیطان را مقابل خود می بیند. شیطان سفارش میکند که پیر را باید ببیند و رازهای حقیقت را ازاو کسب کند.
«برو او را ببین. با دیدن او رسالت تو پایان میرسد.» ص212
خواننده، ازتکلیف رسالت پیامبری از سوی شیطان به روایتگر، دچارشک و دودلی میشود: نکند مبتکر وحی شیطان بوده؟! وزمانۀ پرفسون و قصه های راست وناراستِ پیشزمینه های رسالت پیامبر، هنگامۀ بازار جادوگران وساحران وحماسه گویان در اطراف بتکدۀ بزرگ، غارنشینی های هرازگاهی و عارضۀ رؤیاهای تلخ و شیرین با آنهمه درگیریهای عشیرتی و طبقاتی در ذهنش جان میگیرد. نقش شیطان برجسته میشود!

فصل پنجم
در دیدار با پیر، روایتگر از هستی و پیدایش خدا میپرسد و پاسح میشنود:
«ازتاریخ پیدایش حیات بیش از سه و نیم میلیارد سال میگذرد. در تمام این مدت هم جهان و هم حیات بدون حضور خدا وجود داشته اند وتا وقتیکه انسان ازنوع پدران حیوان خود جدائی نگرفت و زمان درازی میان حیوانیت و انسانیت سپری نکرد خدایی درکارنبود ... ... .... ذهن انسان که سازندۀ موجودات مرموز و نامرئی و به دنبال آن خدایان نادیده بوده نه تصوری از این موجودات موهوم داشته و نه توانسته است شکل و شمایلی به آن بدهد. ... ... وقتی هم پس از هزاران سال خدا به دست مردم سامی می افتد، آنها با همان سادگی مردمان کوچگر و رمه دار خدا را به صورت خود یعنی انسان در میآورند. از زبان او اعلام میدارند که "آدم" یعنی انسان اولیه را به صورت خود میآفرینند. به عبارت دیگر آن موجود مرموز ونامرئی به دست انبیای یهود، مانند یونانیان و هندی ها شکل و شمایل انسانی پیدا میکند. ...» 20-221
صحبت آن دو ساعت ها طول میکشد. سیطره قدرت خدا در ادیان ابراهیمی و پیدایش دار و دستۀ متولیان و نگهبانان منزلت خدا «میبایستی بابت حضور چنین" صنمی" نسل اندر نسل به مشتی طفیلی که مدعی نمایندگی او در زمین هستند، باج بدهند229. » تا به چیرگی امروزی ملایان ایران به سرنوشت مردم وطن میرسد.
نویسنده، با دلی پرخون پرده از شیادی های متولیان گوناگون برمیدارد. چیرگی اوهام، جهل و غفلت انبوه عوام و سراسر فرهنگ مذهب غالب را زیر تازیانه نقد میگیرد، طفیلی ها را رسوا میکند.
می نویسد: «من برخلاف کسانی که تلاش میکنند حکومت اسلامی ایران را سرنگون سازند، به دنبال آن هستم که خدای یکتای ادیان توحیدی و در رأس آن الله اکبر اسلام را از خدایی بیاندازم.» ص 262
«نگاهی سرزنش آمیز به او انداختم و گفتم قصد من این نیست که خدا را از اریکۀ خدائی پائین بکشم، بلکه میخواهم اورا درجایگاهی که به او تعلق دارد بنشانم ... ... » 283. حال آن که درصفحۀ قبل نیز آمده :
«که حق را باید به حق دار داد. ما همه می دانیم که خداوند آفریدۀ انسان است، و نه انسان آفریدۀ خدا.»
کدام جایگاه؟ اوکه زائیدۀ اوهام بشری ست واین نکته بارها درهمین اثر یادآوری شده، چه ضرورتی دارد که درجایگاهش نشاند؟ اگرمنظور درهیچستان نشاندن است که هیچ را درهیچ خلئی نشاندن بیربط است و مفهومی ندارد! چنانچه اشاره شد، قبلا نیزآمده که : « ... من به دنبال آن هستم که خدای یکتای ادیان توحیدی و در رأس آن الله اکبر اسلام را از خدایی بیاندازم».
دستگاه الهی وفرشتگان از فرسودگی و یکنواختی کار دراین همه سالهای طولانی خسته شده اند.درملاقات با جبرئیل، میگوید: « فرشتگان مقرب درگاه الهی می خواهند تورا ببینند و با تو مشورت کنند ... و نظر تو را درباره خدا بشنوند.» ص 272 دراین ملاقات نویسنده حتا شاهد رؤیت شهابهای آسمانی ست وبا قدرت تخیل، تصویرو فعل و انفعالات کهکشانها را روایت میکند: «جبرئیل با پیچ و خم دادن های خود مرا از اصابت این شهاب ها نجات داد.» ص 273

نویسنده، درفصل هفتم ناظرمراجعت خدایان به زمین است. همو در«چهره به چهره باخدا» دیدار خود باخدا را شرح میدهد:
"درفضائی که ازبلندای آسمان تا به زمین گسترش داشت" انبوه فرشتگان در میان آهنگ حزن انگیز شیپور زنان، خدایان مرده و زنده از آسمان به زمین می آیند. « من خدایان سفید و سیاه و زرد و سرخ پوست را که درکنارهم قدم برمیداشتند میدیدم. ... همۀ این خدایان با کبکبه و دبدبه از پلکان پائین میآمدند و رو به زمین داشتند. ... درمیان این خیل عظیم فرشتگان تخت خدای یکتا نمایان شد که هشتادهزار فرشته غول پیکر آن را بردوش خود حمل میکردند. ... و صدای خدای یکتارا شنیدم که میگفت فرزند! میل داریم درعالمی که درآن مستقر خواهیم شد، سیرو سیاحتی بکنیم. ارادۀ ما براین قرارگرفته که تو ما را دراین سفر همراهی کنی.» 98-290
دراین دیدار وگردشگری در زمین، خدا گریه میکند. «... من با تآثرشدید دیدم که چشمان خدا پرازاشک است . بی اختیار و بی آنکه دلیل گریۀ او را بدانم، دلم به حالش سوخت . ناخواسته چشمان من نیز پرازاشک شد.» 300
قبلا، دربارۀ غلتیدن روایتگر دروادی شک و یقین اشاره ای داشتم که توضیح زیر ضروری ست. وقتیکه خدا، با جلال و جبروت شکوهمندش ظاهر میشود، نویسندۀ خردگرا، با آن بنیادهای فکری اش میگوید: « ابهت و جلال وعظمت کرسی الهی چنان اثری درمن گذاشته بود که بی اختیاربه صدد افتادم درآستانۀ آن به سجده درآیم.» ص297
اما، هموبا تآملی کوتاه درنوسان شک و یقین صدای درونی خودرا که درخیال، صدای خدای یکتاست، میشنود که او را برای سیاحت در زمین فرا میخواند.
نویسنده، باتوسل به شهود عینی از- خود - رفتار و منش های متغیر انسان را متذکر میشود تا درچالش فکریِ شک و یقین، به نتیجۀ عقلائی نزدیک شود. لحن روایت ها و انشای بی پروا درتأیید این مدعاست.
خدائی که زمین را نمیشناسد. خدائی که ازبنده خود راهنمائی میطلبد. گریه میکند، ازمنظر باورمندان کفراست. اما آن روی سکه کفر، ایمان به شناختِ واقعیت است که با دریدن پرده های اوهام، زمینۀ گشودن دریچۀ حقیقت را به روی انسان فراهم میسازد. ادامۀ تلاشی که درراهش سرهای بیشماری برباد رفته. اما نه حقیقت پشت ابرهای سیاه جهالت مانده و نه حقیقت جویان خاموش مانده اند. خِردگرایان، درهرآئین وعقیده و مشرب های فکری در سراسردوران حیاتِ بشری بذری ازپاکی وطراوت را در این گلستان پاشیده اند . درگسترۀ این تلاشِ ریشه دار است که نویسنده در خیال، خدا را باتمام جبروتِ انتصابی اش به زمین میکشاند. داستانگونه، شرح این سفر شگفتاور را درمؤلفه ای ازروایتهای تاریخی – مذهبی و علمی صیقل میزند و با جلایی نو، حضورکهن و نهادی شدۀ خدا را در"بشارت" توضیح میدهد. به آرزوها روح تازه ای میدمد.
با این حال، نباید خوش بین شد و خوشباور. محال که نه، ولی میتوان گفت درشرایطی که، جهان محرومان، با رشد فزاینده ای به سوی خداپرستی، آن هم ازنوع اسلامی اش پَرکشیده اند، رسیدن به چنین هدف نزدیک به محال است. اما گزینش صحیح و پیروی از تجربۀ غرب به ویژه درسنت مسیحیت، همان شیوه که قدرتِ کلیسا را محدود کرد وبا حرمت به مسئولیت فرد، خدا را به زمین آورد مؤثرتراست تا آرزوی رسالتی تازه دررویاروئی با باورهای نهادی شده که بیش ازچهارهزارسال است میراث امانت را فاخرانه به دوش دارد .

گشت و گذار روایتگر به پایان میرسد. اما نه سفرها را پایانی ست و نه دامنۀ تفکرات انسان های جستجوگر در کشف رازها و گشودن گره های ناگشوده هستی .

شرح حال نسل خاکستری

2008-10-18T22:14:00.000+01:00

بدون شرح -
رمان
مهدی استعدادی شاد
چاپ اول این کتاب درسال 1375 و چاپ دوم در1380 درآلمان توسط نشرالبرز منتشرشده است.
این رمان 177 صفحه ای شامل بیست و یک فصل است که هرفصل با سخنی نغزاز نام آوران، یا سروده ای ازشاعران آغاز می شود. ارتباطِ کلی فصل ها نمونه ای درتوضیح سرنوشت ملتی ست که از صد سال پیش در درپیچ و خم تحقق آزادی گیر افتاده هنوز ازتمیزراهِ درست ناتوان مانده ولنگ میزند. با چنین سابقه بود که انقلاب 57 با ازسرگذراندن تجربۀ حدیتِ "چاله و چاه" در اسارتِ استبداد مذهب گرفتار میشود!
بیژن، آفریدۀ استعدادی شاد، چهرۀ شاخصِ این انقلاب است درنقش جوانی آگاه و تحصیل کرده، تجربۀ خود و یارانش را در"نسل خاکستری" روایت می کند.
درنخستین برگ رمان، این گفتۀ شاعرآنگولائی به چشم می خورد:

("فرم در مدرنیسم همه چیزاست وهیچ چیز." – ماکونتیا، شاعرآنگولایی)

با این یادآوریِ هشیارانه، توجه خواننده به این نکته جلب میشود که: رمان فوق با نگاهِ باز و گسترده و درابعاد کاملا همه سویه شکل گرفته است. پایبندی به فرم همه چیزاست وهیچ چیزنیست. پس، درنهایت، هدفِ غائی محتواست. محتوائی که در تبیین واقعیتِ هستی، با دریدن پرده های جهل وغفلتِ دیرپای فرهنگی – اجتماعی، آگاهی مخاطب را فزونی میبخشد.
بررسی کوتاه این رمان، تلاشی ست دراین راستا وشکافتن روایتِ نویسنده، که در انتقال آمال نسلِ تباه شدۀ "بیژن" -قهرمان رمان ش -، سرنوشت هزاران بیژن رابرای خواننده توضیح می دهد

این نیزبگویم که نقد نویسی یا بررسیِ اثر نویسندگانی که خود دستی در زمینۀ نقد دارند، کار آسانی نیست. به ویژه نویسنده ای پرکار و همه فن حریف چون استعدادی شاد، که دراکثر رشته های ادبی، از داستان ورمان و شعر گرفته تا مباحث پیچیدۀ فلسفی قلم میزند و صاحبنظر است.

نویسنده، در برگ های نخست، از سه عکس یاد میکند که از قهرمان اثر دردست دارد. نزداو به امانت گذاشته شده است.
«این سه عکس، درسه حالت مختلف، ازچهرۀ قهرمان داستان شرح حالِ نسلِ خاکستری گرفته شده است.» ص10
قهرمان داستان به مسافرت می رود. راوی، بعد ازهشت سال و دوماه به یاد او می افتد. اما به علت جدائی از همسرش دچارافسردگی شده کارش به بیمارستان روانی و بستری شدن در آنجا کشیده شده، نگرانِ کاهشِ "احساس" خود است . ولی نه، در یک اثر "ادرگارآلن پو" خوانده است که :
«بیماریِ روانی احساسات آدم را نه تنها ازبین نمی برد، بلکه آن راصیقل میزند.» ص 12
بعد از مرخص شدن از بیمارستان، در همان نزدیکی ها به خانۀ تازه ای منتقل می شود.
«روزی میان وسایل شخصی و قدیمی خود، سه عکس قهرمان داستان را یافت.» همان ص

نویسنده باخود قرار گذاشته که باقی داستان را درخواب ببیند وتعریف کند. شگردی زیباشناسانه، فارغ از قوت و ضعف و دلایل علمی و قیاسی که درادبیات سابقه دارد. خواب، برگردانی از حوادثِ روزانه است وسایه ای ازواقعیت ها، که درعالم رؤیا انعکاس پیدا میکند. اما این جا خاطره های شخصی و رخدادهای زمانه است که نویسنده در نقش راوی و اززبان او روایت میکند.
«رفتن به سربازخانه و پرسه درجنده خانه، واقعه هایی را که به توالی درخواب دیده ... روزشنبه، صبح زود بلند شده. گرگ و میش بوده. ازمادر بزرگ شنیده که گفته است : "می روی مرد بشی." ...
درطی دوره آموزشی در لشگرک، سخنرانی آریا مهر، بزرگ ارتش داران صحبت کرده اند که گفته" صدای انقلاب شما را شنیدم" نخست وزیر عوض شده :امیرعباس هویدا با عصا و گل ارکیده اش رفته و چند نفر بعد از او آمده اند. ... با قطار به تبریز می رود. ... درتبریز اوضاع متشنج است. » صص14- 13
«دراولین مرخصی دوران پادگان لشگرک با دوتا ازهمدوره ایها به شهرنو تهران رفته.»
زن دربرابر او لخت شده و روی تخت دراز می کشد. شاید، نخستین تجربه و لذت هماغوشی چندان مهم نباشد و نیست. زیرا که جوانان تازه بالغ شده ودرکلیت، همۀ مردان این تجربه ها را، کم و بیش پشت سر گذاشته و هریک خاطره هائی نیز دارند که باگذشت زمان به فراموشی سپرده میشود. مهم، حک شدن ونقش بستن آن فضا در ذهنِ هنرمندِ راویست که بعدها درنقش تابلویی زیبا متجلی میشود وتماشاگران را شگفت زده میکند.

«چنانکه سال ها بعد، وقتی زن درازکش تابلوی "امه دئومودیلیانی" نقاش ایتالیائی را دیده، ازشباهت صحنه ها یکه خورده. زن برهنه پیش چشمش درعین برهنگی پوشیده است و درعین شهوانی بودن معصوم. دیگر شک ندارد که فورمول (درعین برهنگی، پوشیده و درعین شهوانیت، معصوم)نخستین بار پس ازدیدن نقاشی به ذهنش خطورکرده. بدین ترتیب به نقش چشمگیر هنر پی برده ...» صص 18- 17

راوی، ازپیدا شدن سه عکسی که قبلا در صفحه دهم خبرداده، بعد از شرح حوادثی که درخواب دیده، به مکاشفۀ عکس ها می پردازد.
(شباهت ظاهری قهرمان داستان با بیژن چنان است که این دو را می شود با یکدیگر اشتباه گرفت. کافی ست کمی از صورتهای توی عکس فاصله بگیریم تا او، دیگری شود و او دیگری، او.) ص 23
این که نویسنده، از زبانِ منِ دیگری – منِ همزادِ - قهرمان ش، درحفظ صراحتِ روایت و صداقتِ راوی موفق شده تردیدی نیست، نکتۀ مهم این است که درآن حالتِ دوگانگی، درکنار، وبا حضوردائمی وجستجوگر منِ دیگری دردرونِ منِ قهرمان، چنین تحلیل درست وآگاهانه ای به دست میدهد، تسلط او به روانشناختیِ فلسفۀ اجتماعی را به رخ میکشد؛ تا جائی که لوحِ "نسل خاکستری"ِیِ نشسته برپیشانی اثرمفهوم پیدا میکند. تباهی و فنائی آمال و آرزوها و پریشانی وآواره گی نسلی برباد رفته را به درستی توضیح میدهد. به ویژه زمانی که آن دو را مقابل هم مینشاند، رو در روئی خیال با واقعیت، موجودیتِ انسان با سایۀ درهم تنیده در نقش منادیِ او؛ خواننده را متوجهِ پاکی و سلامتِ فکری نویسنده میکند
مینویسد:
«برای روند روایت مهم نیست که چه فراز ونشیب هایی این جستجوی راوی داشته است. مهم اینست که این دو روزی بایکدیگر روبرو میشوند.» همان.

ازاین به بعد، یعنی بعد از یکی شدن است که بیژن قهرمان داستان، رخ مینمایاند. بیژن متولد آذربایجان است. دربیست سالگی به اروپا می رود.
«پدرکارگرشرکت نفت، که بعدها به کارمندی ارتقا یافته، به پسرارشدش وصیت کرده پزشکی بخواند. پیش از سفرپسر، درخلوت، درحالیکه اشک درچشمانش حلقه زده است به او گفته پسرم کارگری آخروعاقبت نداره. در اروپا ... ... توی همان شش ماه اول خبردرگذشت پدررا میشنود. ... شب زمستانی تاصبح توی آن سرمای کشنده خیابان ها را بالا و پائین گزکرده و های های گریسته است. ... ... درآخن تحصیل میکند. درعالم سیاست با پیوستن به کنفدراسیون فعال شده ... دردوران ازهاری به ایران برمیگردد.

بیژن و راوی پس از پانزده سالی که ازانقلاب 1357 ایران گذشته در آمستردام با همدیگر ملاقات می کنند.
بیژن، که درایران علیه رژیم آخوندی فعالیت داشته دراثر تحت تعقیب بودن ازطریق کردستان ازکشور خارج میشود. بین راه گرفتار شده و سراز زندان عراق درمیآورد.
«توی 26 ماه حبس دوتا زیر پیراهن خاکستری رنگ بیشتر پاره نکردم. زندان عراق روزها گرم بود وشب ها سرد. برای همین لباس زود نمی پوسد...» ص 32
بیژن اطلاعات بسیاری ازموقعیت زندانهای عراق و به خصوص زندان مخوف ابوقریب، دراختیار خوانندگان میگذارد. از اسرای جنگی، یا مخالفین رژِیم که حین فرار ازوطن اسیر عراقیها شده اند. روایت زیادی دارد.
بیژن در زندان با فرانک گوستاوسون نامی ازاهالی سوئد آشنا میشود. شماره تلفن همسرش ماریا را به او میدهد. از او میخواهد که خبر حضوراو را به همسرش برساند. گوستاو ازآنکارا به ماریا تلفن میکند. میگوید:دوست بیژن است. بیژن حالش خوب است و درزندان عراق به سر میبرد.» ص 51
و بیژن ازطریق همسرش اززندان صدام نجات پیدا میکند.

نویسنده، دست خواننده را میگیرد با گشت و گذاری درحوادث تاریخی، با زندگی افسانه وار قهرمانان هلند آشنا میکند. دربستراین مسافرت ازآنها سخن میگوید. از "پترسیاه" که از قسطنطنیه به هلند رفته ودرآنجا با هدیه دادن به بچه ها یکی ازقدیسین بنام آن دیار شده است. یا از یک خاخام یهودی به نام "ساباتای تسوی" که در بین سال های1626 تا 1676 زیسته، به عنوان منجی به محبوبیت عام میرسد. نویسنده درادامۀ این تفحص و وارسی ها، اشاره ای دارد به ظهورصفویه که حامل رسالت تشیع بودند:
«پیچیدگی پرسش بیژن در این نکته بود که آیا شیخ صفی و فرزندان درعین سنی مذهبی و اهل آناتولی بودن، به خاطرمنافع شخصی و قدرت طلبی، تشیع را مذهب رسمی حاکمیت صفویان ساخته و یا این گزینش به اینان
ازسوی یکی ازفرقه های اسلامی تحمیل شده است. ... پس ازدرگذشت حسن عسکری امام یازدهم شیعه ... باور به غیبت امام دوازدهم را به اصلی ترین حکم آئین خود بدل ساخته بود. اگرچه عسکر به معنای بی تخم و بی دانه است. آیا هیچکس به این موضوع فکر نکرده که انگورعسکری یعنی انگوربی دانه، واین یعنی چه؟» ص 63
ما را به مستی افسانه کردند/ پبران جاهل، شیخان گمراه. حافظ

فاصله گرفتن بیژن از افکارمارکسیستی، همچنین آگاهی ازنقش قدرت درادیان ابراهیمی، فکر جستجوگراو را به سوی فلسفه می کشاند. ازاینجا به بعد، نویسنده، افق های دیگری با هوای روشن و تمیز وتازه به روی مخاطبین میگشاید. استقلال رأی و تفکرمستقل انسان را پیش می گیرد. بحث فلسفیِ حقیقت جوئی را دنبال میکند.
به این سخن تکان دهنده توجه کنید:
«بی دلیل نیست که کانت درسال پس ازمرگ لسینگ، درسال 1783 جمله معروف خود را بیان میدارد که انسانیت ایده آل حاصل پیشرفت انسان متفکر درعرصه های اجتماعی است. اما لسینگ که خود یکی ازمریدان پروپا قرص روشنگری بود، به خاطر رندی شاعرانه خویش هیچگاه درمحدوده یکی ازمکاتب جریان روشنگری نماند. نزد او جستجوی حقیقت همواره جذاب تر ازادعای مالکیت حقیقت بود. او سرآن داشت که با تربیت انسان برای مستقل فکر کردن ازجنون جهل به آرامش خرد برسد. تنها ازطریق خرد و پذیرش دیگری، انسان قادراست دشمنی های کهنه را منتفی کند.» ص 77
نویسنده، دربسترحوادث، سیر فکری و تحول اندیشۀ بیژن را دنبال میکند. مینویسد:
راوی که به کمبود شناخت بیژن و لنگیدن تئوری توازی اش طعنه میزد، خود در باره ی تئوری توازی نکته مهمی را نمی داند: اینکه تئوری توازی یکی از مهمترین عناصر جهان بینی اسپینورا است. 79
خواننده این خبررا ازص66 به یاد دارد:
«تئوری دیگری دست و پا کرده بود. این را "نظریه توازی" می خواند.»
نویسنده بطور فشرده و پرمغز، "توازی ها"ی اسپینوزا را شرح میدهد و این فیلسوف بزرگ یهودی را برای خواننده معرفی میکند.

( "... کسی که می آید، کسی که مثل هیچ کس نیست." فروغ فرخزاد)

فصلی که برپیشانی اش سرودۀ جاودانه زنِ شاعرایران نشسته، عبرت آموزترین ورساترین فصل این دفتر است. نویسنده، خواننده را به اسپانیا میبرد. تصویری درخشان، ولو به اختصار، زمانۀ سیاه و تفتیش عقاید را به نمایش می گذارد. درشرح زندگی "باروخ اسپینوزا" اشاره ای گذرا دارد به یک حادثۀ بزرگ تاریخی که درادبیاتِ ما کمتر ازآن مقوله سخن رفته است:
« اسپانیایی که روزگاری مهد آزادی یهودیان و گسترش فرهنگشان بوده، یکبار آتش تفتیش عقاید شعله ورشد. حکومت خلفا و سرداران مسلمان درآن دیار برچیده ودوباره بساط اقتدار مسحیان پهن شد. سلاطین مسیحی بی هیچ ملاحظه ای به جان و مال یهودیان پنجه انداختند: هم به هدف خوشرقصی کلیسای کاتولیک وهم در جهت انباشتن خزانه دربار خویش. درهمین رابطه اوباش هوادار سلطنت و دربار درکوچه و بزرن ها دهات و شهرهای کشور به راه افتاده و خطاب به یهودیان عربده سر داده که یا مرگ یا غسل تعمید.» ص 81
شگفتا! ، درخشندگی فرهنگ اسلامی درتاریخ اسپانیا، تا آنجا پیش رفته که امروزه نیز آثارگرانبها و بی نظیر دوران حکومت اسلامی درآن دیار موجب شگفتی ست. دیدار هزاران گردشگر جهانی وقتی عظمت و زیبائی کاخ الحمرا را می بینند یا وجود دیگر آثار پرشکوه بجا مانده از آن دوران درگرانادا وسیویل وسایرنقاط پراکنده اسپانیا، تماشا می کنند، ازچیرگی روح تحمل و تسامح و حرمت به دگرباشان و دگراندیشان درفرهنگ غالب زمانه شگفت زده میشوند. اینکه نویسنده، گذرا، به گسترش دگربارِکلیسای مسیحیت و راه افتادن خشونت بار یهود ستیزی، بعد از برچیده شدن خلافت اسلامی درآن کشور اشاره میکند، یک واقعیتِ تاریخی ست. در دوران خلافت اسلامی درآن سرزمین که نزدیک به هفت قرن طول کشید، روح تحمل دگراندیشی درفرهنگ غالب، باعث رشد علم و دانش شد.

بیژن دریافته بود:
«نزد اسپینوزا دیگر مسیحای موسویان و کریستوس عیسویان درنقش منجی ظاهر نمی شود. منجی دراینجا همانا خرد است.» ص 90
و خرد، دشمن سرسخت دین و باورهای غیرعقلائی ست. نزد دینداران، خرد کفراست. مؤمن تسلیم حق است وحق خداست. همانکه فقط و تنها پیشوایان با او درمراوده هستند و می شناسند.

اینجا، دریغم آمد که درتأیید نظر درست نویسنده، از روش به غایت خردمندانۀ حکومت خلفای اسلامی در اسپانیا، به سخنرانی ابراهیم گلستان که دراسفند سال 1348 در دانشگاه پهلوی شیراز انجام گرفت، اشاره نکنم. پاره هائی از این سخنرانی با تصمیم گردانندگان روزنامه آیندگان دراوایل سال49 به چاپ رسید که با اعتراض گلستان، به حالت تعلیق درآمد وسال ها بعد یعنی در1377 متن کامل آن سخنرانی درکتاب "گفته ها"
ازطرف انتشارات روزن در خارج از کشورمنتشر گردید. «رنسانس ازغرب اسلامی، ازغرب اروپا رو به شرق راه افتاد. واندیشه ومعارف خود را ازاسپانیای قرطبه و غرناطه و طلیطله برداشت برد تا به تاجر نشین های تسکانی تا وینز، برد به اوربینو- از دورترین مغرب معلوم خاک درآنروز ازحیطۀ تمدن و فرهنگ اسلامی که پرهیز کرده بود از نقاض و نفاق نژادی و عقیده ای ازقلمروی که فرقی نمیگذاشت میان مسیحی و یهودی و مسلم ... ... اهمیت اندلس را تنها درابن رشد وابن عربی هایش نباید دید، دراین باید دید که امکان ساختن ابن رشد و این میمون ها را امکان ساختن این فضای باز فرهنگی که اندیشۀ زمین گرد را، ساختن مصنوعی انسان ازنطفه را، سازمان ترجمه ای را که درآن حنین ابن اسحق ها، و ثابت ابن القراها کار می کردند و متن هائی را بیرون میآوردند که با اعتقاد مذهب حاکم درست نمیخواند ... » ص 63- 60

تعصب ویرانگرو نفاق گسترده ای که امروزه بخش بزرگی از جهان را به آتش کشیده، هزاران خانواده را مجبوربه جلای وطن و آوارگی و بی خانمانی کرده است، مرده ریگ خشونت های یهود و مسیحیت است، که گریبان پیروان اسلام را نیز گرفته. فرصت طلبانِ هردین، بازوی های مسلح آشوب طلبان و اوباشان هستند که به نام خدا و مذهب، آتش خشونت و نفاق را شعله ور نگه می دارند. وازاین راه است که با تحمیق عوام به جاه و جلال میرسند. ازهمه امکانات ولذت های زندگی سود می برند. فقر و گرسنگی و قناعت مال گرسنگان میشود وآسایش زندگی، بهره گیری ازنعمت های کلان و چپاول غنانم ملی سهم پیشوایان مذهب و نگهبانان جهل و غفلت مردم؛ آن هم به فرمان الهی!

تأکید میکنم دراین اثر استعدادی شاد، صفحات 80 تا 91، فصل درخشانی ست که باید به دقت خواند. خواند و تأمل کرد. او با روایت زندگینامه اسپینوزا و تکفیر او از طرف کنیسه، جهل عمومی و یگانه پرستی عوامانۀ یهودیت را رسوا میکند همانطور، سبعیت مسیحیان درفردای فروپاشی خلفای اسلامی دراسپانیا را زیر تازیانۀ نقد می کشد؛ گفتن دارد که: دربستراینگونه خشک اندیشیهای جاهلانه است که بذر خشونت های خونین و ویرانگر دراسلام به بار می نشیند. طیف چشمگیری از محروم ترین ملل اسلامی با جنبش های توقع طلبانۀ خود به مصاف قدرت های جهانی میروند.

فصل های گوناگون این دفتر، هریک به موضوع ویژه وبه ظاهرا جداگانه اختصاص دارد، ولی درمجموع فصل مشترکی از زندگینامه بیژن و دوستانش را دربرگرفته است. روایتها، دربارۀ حوادث وتکمیل معارف و دانش قهرمان و نقش آفرینان رمان پیش می رود.
آشنائی بیژن با ماریا به عروسی آن دو منجر میشود. به ایران میروند. بیژن گم میشود. ماریا با مشاهدۀ شرح تابلو"فرشتۀ خانگی" از "ماکس ارنست" نقاش معروف ، در یک مجلۀ هلندی که از گسترش نازیسم هیتلری سخن گفته، یاد عکس های رهبرانقلاب میافتد که درخیابانهای تهران و دیگر شهرها بردر و دیوار آویزان شده «... هیولائی که میخواهد روی سرآدم بیفتد، توی هوا معلق است. روی شولای قهوه ای تیره اش، از آن دست لباسهایی که ماریا درایران تن ملایان دیده...» ص 94
بیژن بعد ازدوروز به خانه برمی گردد. معلوم میشود که به علت خوردن مشروب دستگیر شده بود. درغیاب بیژن پاسداران خانه را تفتیش کرده ومشروبات را باخود می برند. ماریا فکر میکند
«انقلابی که هم و غمش ممنوع کردن مشروبات الکلی است و هوادارانش کاری ندارند جزاینکه به خانه مردم بریزند ودنبال الکل بگردند به جائی نخواهد رسید.» ص 105

نویسنده برخلاف انتظار، فصل ماقبل آخر کتاب را به یک بحث جالب علمی وفنی اختصاص داده و دربارۀ تکمیل ماشین حساب – ازچرتکه به ماشین حساب های برقی امروزی – تا کامپیوتر و میکروشیپ مینویسد:
«شتاب سرعت پرش اجزای صنعت انفورماتیک همواره اورا به وحشت انداخته. او برای دررفتن ازدست وحشت، دیگرسراغ درخت پرشاخ و برگ برنامه های کامپیوتری که پراکندگی وپیشرفتی تصاعدی داشته اند، هم نرفته است. به فکرافتاده و به واکنش بیژن نسبت به پایان حکایت نسل خاکستری اندیشده. ...» ص 176
نویسنده، تلنگری به غفلت های فرهنگی – اجتماعی میزند. رجعت به خود، و ریشۀ تفکرعرفانی که در اکثر اندیشمندان وروشنفکران زمانۀ ما حضور خوش دارد را به تلخی یادآور میشود.
اما فصل پایانی:
("با انتظار می بالم. / درانتظار می بارم/ وقتی که انتظار چشم منتظران را خیره می سازد.") ص177

دفتررا میبندم. در خیال، با راوی وبیژن و دیگرنقش آفرینان این اثرپرمحتوا، از هدررفتن آمال ملتی که قرار بود دریچه های آزادی را به روی مردم بگشاید؛ دلم می گیرد. شعرمتثور بالا را زمزمه می کنم
" باانتظار می بالم./ درانتظار می بارم . ...
کاسۀ چشمانم پر میشود. دراندوه و یأسِ ظلمانی ندایِ شاد و امیدِ زنان را میشنوم که در آسمانِ خاوران پیچیده. شعاع نورِ خفیف ازسیمای مادران میتابد. پهن میشود وسراسر آسمان وطن را روشن میکند. "ماریا"، آمرانه ولی مهربان میگوید: نه انقلاب نه تغییررژِیم ازهرنوع ش. نه، اندیشه ها را باید تغییر داد.
"نسل خاکستری" گام مثبی ست دراین راستا.

لندن دهم اکتبر 2008

نگاهی به: گریز ناگزیر

2008-09-22T19:40:00.000+01:00

سی روایت گریز از جمهوری اسلامی ایران
به کوشش:
میهن روستا
مهناز متین
سیروس جاویدی
ناصر مهاجر
2 جلد - 1126 صفحه
ناشر: نشرنقطه. چاپ مرتضوی.

یک جمع چهارنفره، همدل و متحد کار بسیار با ارزش فرهنگی - سیاسی را پی افکنده اند که گذشته از تجلیِ
علائق و مودتِ همکاری، روایتگرصادق این تفکر است که اگر رفتار وکردارها درراه سالم و درست به کار گرفته شود، با صمیمیت و وفاداری میتوان درتبعید نیز با استفاده از توانائی ها، طرح های مؤثر ومفید انجام داد و شاهد پیشرفت های مطلوب بود."گریز ناگزیر" نمونۀ برجسته ای از این همدلیها درتحکیم و تأیید چنین باورهاست.

پیشگفتار گریز ناگزیر با این جمله شروع میشود:
«ایده ی نخستین این دفتررا میهن روستا پیش نهاد.»
پس، نخست باید از خانم میهن روستا سپاسگزار بود که بذر این کارنیک را دردل یارانش پاشیده با تلاش دسته جمعی به بار نشانده است. با درود فراوان برهمۀ بانوان، که بار سنگینِ رشد و تربیتِ گردانندگان هستی را به دوش دارند.
نباید فراموش کرد که ناصرمهاجر این بار نیز پیشگام شده، پیام خانم میهن روستا را گرفته. با درک ارزش پیشنهاد ایشان، دست دردست هم خدمتِ کلانی انجام داده اند که قابل تقدیر و احترام است. مهاجر، که از شاخص ترین خادمان فرهنگ درخارج از کشور است باعشقی سرشار ازوفاداری، لحظه ای از تلاش و خلاقیت ادبی – فرهنگی غافل نمانده با کمک یاران ش، خانم ها : میهن روستا – مهناز متین و آقای سیروس جاویدی، بار ادبیات خارج از کشور، به ویژه تبعیدیان را سنگین ورنگین تر کرده است. تدوین کتاب حاضر که خاطرۀ فرار دگراندیشان از چنگال دژخیمان اسلامی ست، با نام پرمحتوای گریزناگزیر، از شایسته ترین دستاوردِ تبعیدیان است که ماهیتِ بنیادیِ استبدادِ دینی درحکومت سیاسی را توضیح میدهد.
تجربه فرار از سرزمین مادری، دل کندن اززادگاه خود، فرار ازخانه و زادمان، ترکِ یار و دیار با پیوندهای عمیق انسانی وعاطفی، بخشی ازدردهای ناگفتنی ست که دراین مجموعه موج میزند و خواننده را در ژرفای فاجعه غرق میکند.
سی زن ومرد، همگی عاشق آزادی، با کوله باری از تجربۀ سانسور وخفقان و زندان و شکنجه گرفته تا تحمل انواع تحقیرها ازوطن میگریزند، باپشت سرگذاشتن خطرهای جانی ازکویربلوچستان، بیراهه ها و گذرگاههای کوهستانی و صعب العبور کردستان، به خاک بیگانه میرسند و نفس تازه میکنند. اما هنوز عرق راه خشک نشده، فضای جهنمیِ کشورهمسایه بردردها می افزاید. با این حال پل نجات، درآن وانفسای مرگ و زندگی؛ ترکیه است و پاکستان که اکثر فراریان را به کشورهای امن جهان هدایت میکند.
جا داشت که دراین بررسی، بیشتر مصاحبه ها و خاطره ها بررسی میشد. این واقعیت را بگویم که برخی از این فصل ها چنان جذاب وخواندنیست، که خواننده درحال شنیدن تپش قلب ودلهره های مسافر، احساس میکند که غرق خواندن یک رمان شیرین تاریخی ست، راستش به سبب طولانی شدن موضوع، بررسی کلی را به گاه دیگری موکول کردم.

مسئله مهمی که درتمام این روایت ها ماهیتِ فرارو دردِ مشترکِ ملتی را برای خواننده عریان میکند، فصل بزرگ و پند آموزی ست که غفلت ها و فقر فرهنگی را در اذهان زنده میکند. دراین فرار، همۀ طبقات، از خانم عذرا بنی صدرهمسر رئیس جمهور گرفته تا یدالله خسروشاهی کارگر شرکت نفت آبادان حضور دارند. مشاور رئیس جمهور، حقوقدان، شاعر، معلم، بازیگر تئاتر و سینما، نویسنده، جامعه شناس و ... در واقع میتوان گفت که فرار ایرانیان از دست جباران حکومت اسلامی، شامل طبقات گوناگون اجتماع و یاد آور کوچ دگراندیشان در طلوع حکومت صفویه است در پانصدسال پیش.

در پنج قرن گذشته فرصت نشد به خود آمده و چرائی این غفلت را وارسی کنیم. ازخود و ازدرگذشتگان و آن همه نقالان و قوالان تاریخ بپرسیم که برآنها چه گذشت که وطن را رها کردند و به هند کوچیدند. ما که وارث پیامدِ تفرقه ها و جنگ و جدال های قوم عرب هستیم و قرن هاست که برآنها اشک میریزیم، چرا به حال و روز خودمان ، به فلاکت های تحمیلی خودمان گریه نمی کنیم؟ و به چه علت ازوارسیدن آن فرار بزرگ بیخبریم؟ نا آگاهیم؟ انگار، همین قدر که صائب و بیدل به سبک هندی دربارگاه شاه مغول شعر به زبان شیرین فارسی سرودند و بَه بَه و چَه چَه گفتند دلخوش کردیم. یا همچنان، با حماسه خوانی درقهوه خانه ها، به نژآد آریائی! خود بالیدیم. با هیتلر جانی آدمخوار، همنژاد شدیم. غرق دراین افتخارات باسمه ای، دشمن خانگی، موریانه وار فکر و اندیشه ای هم اگر بود، که قطعا بود در سحر و جادوی اوهام تباه کرد و درست 73 سال بعد از فرمان مشروطیت، و بهره گیری کم و بیش مفید ازذاتِ آن وآشنا شدن با دستاورد های غرب، با چه ذوق و اشتیاقِ دیوانه وارِبسیج شده، زیرچتر حاملان سیاهی و تحجررفتیم؛ با ویران کردن هرآنچه درآن سال ها به دست آورده بودیم را؛ بامشروعه تاخت زدیم؛ غل و زنجیر طاعت و بندگی را باردیگر به جان خریدیم با آن همه شورو شوق وافتخارِ حقیرانه.

اینکه فکر یک دست کردن جامعه از نخستین روزهای برقراری دولت موقت، ازسوی مراکز سنتی درجریان افتاد را، کسی جدی نگرفت، آبشخورش از آن غفلت ریشه دار بود که ماهیتِ تفکر آسمانی برای عوام روشن نبود. اما به آن ها که حسینیه ارشاد را راه انداخته بودند چه؟ آنهمه دانشگاهی با مدارک علمی که انجا جمع شده بودند و با تبلیغ درویرانی بنیادهای شکل گرفته علمی و صنعتی (ولو آمرانه) درکشور، انبوه ساده لوحان را تحریک میکردند؛ واقعا نمیدانستند که با زعامت آقای خمینی مردم را به کجا میبرند؟
آقای مهندس بازرگان و اصحاب عقیدتی ایشان از احکام قصاص اسلامی بیخبر بودند؟ واقعا نمی دانستند که درقصاص اسلامی، زن به اندازۀ بیضۀ چپ مرد هم ارزش ندارد!
درایران، سال ها قبل ازصدور فرمان مشروطه، یوسف مستشارالدوله تبریزی رسالۀ "یک کلمه" را منتشر کرده بود، یعنی در سال 1870میلادی. رساله در فواید قانون بود. شاه و گدا درآن رساله مطیع قانون بودند.
قانون، اقتدار متشرعان را هم به زیر کشیده بود. شخصیت "فرد" به عنوان انسان مستقل تثبیت شده بود.
قدرت متشرعان، در رفتار ناصرالدین شاه با مستشارالدوله متجلی شد. چند مأمور قلچماق شب و روز رساله را در زندان برسرش کوبیدند تا کورشد. درپس قرن های طولانی، درتاریخ نفرین شده این سرزمین، رفتار پادشاه عادل! ساسانی با دبیر بخت برگشته اش ، تکرار گردید.
صدور فرمان مشروطیت درسال 1906 وشرکت تنی چند ازعلمای اسلام، این شبهه را دراذهان انداخت که دگرگونیها وحکومت قانون منافاتی با دین ندارد. اما حوادث بعدی نشان داد که ماهیتِ وفاداری علما دراحیای مشروعه پیش میرود. تخریب دستاوردهای مشروطه شروع شده بود. با آغاز قدرتنمائی ملایان، بعد از رضا شاه درحکومت پهلوی دوم، دراواخر سلطنتش به بار نشست.
در طول سلطنت پهلوی ها، قدرت طلبی های تاریخی روحانیت، ازچشم عوام دورمانده بود. تحصیل کرده ها و معدود کتابخوان ها نیز کاری به این قبیل مسائل نداشتند. بیگانگی ما از تاریخ برفلاکت ملی افزود. سانسور کتاب در دوران پهلوی ها نیز موهبت بزرگی بود برای سنتگرایان، که مردم رابه آنها نزدیکترمیکرد. خیلی از به اصطلاح روشنفکران! وطنی واقعا از جوهرِ فکری ملایان غافل بودند.
تا سال 1357 بخش عمده ای از تحصیل کرده ها، حتی مدعیان آزادیخواهی، از تحریرالوسیلۀ آقای خمینی خبر نداشتند. آقای خمینی درآن کتاب که چند دهه جلوترازانقلاب نوشته، با اعلام حکومت اسلامی مشروطه و قانون اساسی را کفر خوانده است. گفتن ندارد که برعوام حرجی نیست. ولی این سئوال هنوز بی پاسخ مانده مگر آقای بازرگان و اصحاب حسینیه ارشاد از افکار آقای خمینی وکتابهایس بیخبر بودند!؟ اساسا این چه زعامتی بود که اقای مهندس مهدی بازرگان برعهده گرفته بود که ملتی را گوسفند وار درمسلخ سوداگران دین و مذهب قربانی کند؟ آقای بنی صدر بعد ازآن همه ضربت که خودش وخانواده اش از طرفداران اسلام ناب محمدی خورد، هنوز در پی اقتصاد اسلامی ست. انگار که نزد پیروانِ شیفتۀ مذهب، زمان ، تحولات اندیشۀ جهانی وکمال فکریِ بشریت مفهوم و معنائی ندارد. صیانتِ ازانجمادِ فکریِ گذشتگان، پرستشِ وطاعت اقتدار الهی درخلوت دل ها را نمیتوان به عنوان ابزار تحول و پیشرفت امور جامعۀ امروزی به کارگرفت.
بنگرید به فلاکت های روز افزون مردم دروطن، که عبرت آموزاست و برامده از دل منادیان حکومت اسلام.

دولت موقت آقای بازرگان، درواقع نقش دولت سایه را داشت. دولت اصلی وقانونگذارمجامع روحانیت شیعه بودند که قوانین اسلام را به صورت خزیده وارد مراکز تصمیم گیری ها میکردند.
صورت مسئله آرام آرام عوض شد. رنگ آرمان ها تغییر پیدا کرد. آزادی که اصل واساس خواسته های مردم بود کنار رفت. سنت وقوانین متحجر جای آزادی به مردم تحمیل شد. جایگزینی مکتب و فقاهت با مدیریت علوم و صنعت، کمر اقتصاد وصنعت نوپای ایران را شکست. گسترش قبرستان ها درسراسر ایران به دانشگاه ها نیز راه پیدا کرد.
گاهی فکرمیکنم: نیما، آن پیربرنادل اندیشمند درشعرجاودانه، سرگذشت آیندۀ هموطنان خودرا پیش بینی کرده آنجا که در«پادشاه ‌فتح» میگوید:
"درتمام طول شب/ كاین سیاه سالخورد انبوه دندان‌هاش می‌ریزد/ وز درون تیرگی‌های مزور/ سایه‌های قبرهای مردگان و خانه‌های زندگان درهم می‌آمیزد..."

نگاهی گذرا به اسامی اشخاص که دراین دفترها آمده، نشان میدهد که هیچیک درطیف عوام نبوده ونیستند. خیلی ها با تحصیلات عالی، همگی آگاه و تحصیل کرده: وزیر،حقوقدان، شاعر، نویسنده، روزنامه نگار، هنرمند، باورمند مذاهبِ دیگر، کارگر و دانشجو، زن و مرد همگی دگراندیش اند و اهل مطالعه؛ که کاروانِ کوچندگان و فراریان اجباری را تشکیل میدهد.
گناه بزرگشان این بوده که به غول سیاه استبداد گفتند " نه ". نهراسیدند. آوارۀ بیابان ها شدند. با تحمل درد و رنج فراوان جان خود را برداشتند و از وطن گریختند.
این مجموعه درتبیین چنین نگرش، سند تاریخی وآموزنده ای ست در تمیز میزان پختگی وخامی جامعۀ ملتهب که با از سرگذراندن دو انقلاب بزرگ، هنوز فاصلۀ زیادی با درک خیلی مفاهیم بنیادی دارد.

«گریز ناگزیر»، فرار دگراندیشان، از وطن را با جلوه های تازه ای به مخاطبین روایت میکند.
جا دارد این نکته را نیز یاد آور شوم که بعد از انتشار شماره صد "آرش"، این دومین گام مفید گروه چهار نفری را به فال نیک باید گرفت. همانطوری که پرویزقلیج خانی با ارائۀ کار دستجمعی نمونه جالبی از همکاری و تعاون را در گسترۀ ادبیات ایران در تبعید تثبیت نمود، تلاش چهارنفره بانیان کتاب "گریزناگزیر" نیز فصل بسیار درخشانی از یاد مانده های کوچندگان از سرکوب و ترور انقلاب اسلامی را دردل تاریخ ثبت و ضبط کرد.
کلام آخراین که : ایکاش دراین دفترها با کسانی از طیف های راست دررژیم گذشته مثلا، سلطنت طلبان، ارتشی ها، سناتورها، نمایندگان مجلس، مدیران ومسئولان و صاحبان صنایع و سرمایه داران، استادان، و به ویژه بهائیان فعال که درداخل سخت در فشارهستند، نیز مصاحبه میشد تا شک و تردید در جانبداری چپ و راست بودن محتوای کتاب، در ذهنِ خوانندگان راه پیدا نمی کرد.

ناگفته های انقلاب ۵۷

2008-08-28T18:22:00.000+01:00

درگفتگوی روزبه میرابراهیمی با عباس امیر انتظام

چاپ اول بهار ۱٣٨۷ - ۲۰۰٨ انتشارات خاوران- پاریس

درمعرفی آقای عباس امیر انتظام: آقای عباس امیرانتظام، ازیاران وفادار و مورداعتماد آقای مهندس مهدی بازرگان در دولت موقت ایشان به سمت معاون نخست وزیر برگزیده میشود. پس ازمدتی با سمت سفیر جمهوری اسلامی در کشورهای اسکاندیناوی به مآموریت اروپا میرود. در گروگانگیری سفارت امریکا به تهران احضار و به اتهام جاسوسی بازداشت میشود. «وی درروز۲٨ آذرماه ۱٣۵٨درحالیکه کمتراز۲۴ ساعت ازمراجعتش به ایران میگذشت ازسوی پاسداران و به حکم آقای قدوسی دادستان کل انقلاب ، بدون هیچ اعلام جرم رسمی دستگیر ... ودرانتظار محاکمه باقی ماند.» ص ۱٨ امیرانتظام که درحدود ۲۵ سال زندان کشیده، از طولانی ترین زندانیان سیاسی ایران دررژیم اسلامی است که هنوز هم با اینکه در زندان نیست اما ازمواهب آزادی بی بهره است. گزمه های حکومت چارچشمی مراقب اوهستند. کتاب فوق، به ویژه پیوستها ونامه های تند وتیزی که با مقامات قضائی رد وبدل شده، طرح توطئه سازمان یافته را پررنگترکرده تا اتهام جاسوسی. همچنین لایه های پنهانیِ خشم وکینه ی "خمینی وار" نظر خواننده را به این وادیِ شیطانی سوق میدهد. زبان قاطع و منطقیِ امیرانتظام، زبان متهم و مجرم نیست. با درنظر داشتن خلق و خوی مماشات طلبانه آقای مهندس بازرگان، وحضوراخلاق مرید ومرادی دررابطه ی نخست وزیر و معاون ش، قربانی شدن امیرانتظام، درمسلخ به قدرت رسیدن فقها را تداعی میکند. بررسی زیر تلاشی است در همین راستا. این کتاب چهارصدبرگی شامل دو بخش اشت. بخش اول گفتگوی آقای روزبه میرابراهیمی با آقای امیرانتظام است. از صفحه ۱۷۰ به بعد پیوست ها: دربرگیرنده، مصاحبه آقای محسن سازگارا،مصاحبه آقای امیرانتظام و سخنرانی دردانشگاه امیرکبیر و شرح بازجوئی ها و دادگاه ها و متن نامه هایی ست که ازطرف وکلا، و خانواده و شخص آقای امیرانتظام به مراجع گوناگون ارسال شده است. آن چه دراین پیوست ها که بیشترین بخش کتاب را به خود اختصاص داده، نامه ها به و گردش کاربازجوئیهای یکنواخت ودادگاههای فرمایشی و رفتارهای فرسایشی مسئولان است که سوء نیت آزاردهنده‍ی مجریان قانون را توضیح میدهد. مصاحبه گر، با طرح پرسش هائی ازآقای امیرانتظام، اطلاعات اولیه ازقبیل وضع خانوادگی وتحصیلات و شغل و فعالیت های سیاسی و مسائلی که به بازداشت ش میانجامد را، دراختیار خواننده میگذارد. روز۲٨ مرداد ۱٣٣۲ در خیابان ناصرخسرو با مشاهده وضع غیرعادی شهر و شنیدن شعارهای مرگ بر مصدق گریه اش میگیرد. « کاروانی راه افتاده بود که وسایل منزل مرحوم دکتر مصدق که غارت شده بود را ریخته بودند درکامیونی و میبردند. ... یک سری ازاوباش و اراذل که ازناحیه ده تهران و یا جاهای دیگر جمع کرده بودند میزدند و میرقصیدند. من و چند نفر دیگر روی ایوان وزارت پست و تلگراف ایستاده بودیم ومات ومبهوت فقط گریه میکردیم. هیچ کاری ازدستمان برنمیآمد واصلا نمیدانستیم چه شده!» ص ۴٣ امیرانتظام میگوید: « پس ازآنکه حکومت دکتر مصدق درسال ۱٣٣۲ساقط شد، نهضت مقاومت ملی به وجود آمد که من، هم عضو شورای مرکزی و هم عضو هیآت اجرائی بودم. درسال ۱٣٣۴ که من ازدانشکده‍ی فنی تهران فارغ التحصیل شدم ...»۴۷ دربخش ٣ نسل فراموشکار. آقای امیرانتظام با اشاره به شدت گرفتن فعالیت ها و میداندارشدن روحانیون و فراوانی لاستیکها که درخیابان های تهران به آتش کشیده می شد، نظرش براین است که «ارتش است که وسایل نقلیه ی آن بیش ازهمه است و زمانی هم که وسیله ای را تعویض میکنند دورانداخته نمیشود ... ... این سئوال به نظر من رسید و ازخودم سئوال کردم که چرا ارتش این لاستیکهارا درخیابانها میگذارد؟ چه رابطه ای بین ارتش و سوزاندن لاستیک و حرکتها وجود دارد؟» صص۱ – ۷۰ آیا واقعا ارتش با انقلابیون همکاری داشت؟ آیا آرتش در ویرانی بنیادهای اقتصادی وفرهنگی کشورهمدست بوده است؟! مگر نخستین قربانیان که سر به باد دادند ارتشی ها نبودند؟ ایکاش آقای امیرانتظام که خود با پوست و استخوانش زهر خانمانسوز تهمت را چشیده، بیشتر و بازتر این باب را میگشود و همکاری فرضی ارتش با انقلابیون را تنها در محدوده‍ی لاستیک که: « درشهریار – ازسمت جاده کرج – بخش وسیعی ازبیابان را لاستیک انبار کرده بودند.» محدود نمیکرد. مصاحبه گر میپرسد « ... آقای فریدون هویدا میگفت ... ... اواخر سلطنت محمدرضاشاه ... وی به دنبال یک نوع دموکراسی بود. یعنی می خواست فضا را باز کند ... ... هویدا میگفت علتی که باعث انقلاب شد همان نگرش شاه بود و امریکا احساس میکرد که آن فرمانبرداری سابقی که شاه داشته دیگر ندارد ...» پاسخ منطقی امیرانتظام قابل تآمل است. « من کتاب ایشان را خوانده ام. جمله ای که شما ازایشان نقل کردید درست است ... ایشان که برادرشان ۱٣ سال نخست وزیر ایران بود. خودشان هم نماینده ایران درسازمان ملل بودند، بنا براین با روابطی که داشتند امکانات واحتراماتی که داشتند ضرورتی ایجاب نمیکرد که به خودشان زحمت بدهند و به پشت پرده‍ی حوادث فکر کنند.» ص ۷۲ امیرانتظام ، سیاست های شاه را به باد انتقاد میگیرد. به نقل از کاریکاتوری ازمجله ی تایمز که سئوال کرده بود «شاه ایران این همه سلاح را برای کجا خریداری می کند؟ شاه آن زمان ۱۰ میلیارد دلار سلاح خریده بود. ... ... درفرودگاه مهرآباد باندی ساختند که دولت ایران روی آن باند هیچ کنترلی نداشت. ... هدف نهائی آن کار این بود که بعد ها آقای هایزر زمانی که میخواست به ایران بیاید حتا شاه هم نفهمد. ... ... طرح شماره شصت و هشت که درسال ۱۹۵۰ تصویب شد و درآن اشاره شده بود که اتحاد جماهیر شوروی را باید بدون جنگ نابود کنند» ص ۷۴ حوادث پشت پرده، مورد اشاره ی امیرانتظام، گمان نمیرود که جز خفقان و سانسورساواک در کشور وجلوگیری از فعالیت های آزادیخواهانه ی مردم باشد. انتقاد از تهیه وخرید اسلحه هم بی مورد است. حوادث بعدی نشان داد که کارخلافی نبوده. اما اگرنظرامیرانتظام درباره‍ی تغییرات وکنترل نه تنها منطقه، بلکه جهان، ازسوی امریکا در این گفتگو ملحوظ شده، نظرشان قابل تآمل است. امیرانتظام، درباره پذیرش قطعنامه، جنگ ایران و عراق ازبند شش و هفت آن قطعنامه، مطلبی را مطرح میکند که شنیدنی است. «درآن زمان آقای رفسنجانی ادعا میکردند که ایشان هزار میلیارد دلار خسارت میخواهند . این موضوع دائم تکیه کلام ایشان بود... ... وزیرکشور میگوید آقای پرزودوکوئیاراعلام کردند که عراق متجاوز است . ولی ما ملتی نیستیم که از کسی خسارت بگیریم... ... برای اینکه بزرگواری و حاتم بخشی نظام را نشان دهند، صریحا اعلام کردند که ما خسارتی ازدولت عراق نمی گیریم.» ص ٨۴ ازملاقات سران حکومت اسلامی بارئیس سازمان سیای آمریکا درمادرید مینویسد: «شش ماه بعد از دستگیری من، حجت الاسلام مهدی کروبی، رئیس مجلس فعلی به همراه حجت الاسلام حسن کروبی به اضافه ی برادران هاشمی که هنوز برایم مشخص نشده است که اینها کدام هاشمی ها هستند در مادرید اسپانیا بارئیس سازمان سیای امریکا ملاقات کردند ودرآن جلسه توافق میکنند که گروگان ها را تا زمان سوگند ریاست جمهوری ریگان نگه دارند و آن زمان آزاد کنند.» ص ٨۵ امیرانتظام نیز مانند اکثریت عقیده دارد که: « درسال ۵۷ از حرکت پاک و خدائی مردم سوء استفاده شد و قدرتهای بزرگ دنیا سوار بردوش ملت ایران شدند.» با اشاره به سخنان آقای خمینی دربهشت زهرا اضافه می کند: «ایشان ازاین که در رژیم قبل قبرستانی به این بزرگی ساخته شده بود انتقاد کردند وشاید هم ازنظر خودشان صادقانه هم انتقاد کردند، اما یک بهشت زهرا درتمام روستاهای ایران ایجاد شد. برای این که کشته شدگان آنقدر افزایش یافت که هر روستا باید یک گورستان میساخت. ... ... ... ... ... … شما نگاه کنید آقای خاتمی که آمد یک سری حرف های متفاوتی در سال ۷۶ زد و مردم ما آنقدر شعورداشتند که تشخیص دهند این حرف ها با حرف های قبلی متفاوت است. اگرچه ایشان شباهت ظاهری اش به مانند دیگران است...» صص ۷ - ۱۰۵ شگفتا! امیرانتظامی که ازدوران جوانی درمکتب اسلام بارآمده، ماهیتِ روحانیت و مدار بسته ی فکری این طبقه درتشیع را، که دنباله رو "مغ" ها از دوران ساسانیان است؛ هنوز شک و تردید دارد و درانتظار تحولِ قشر روحانی است! انگارازمخالفت ملایان در زمان تحول و نوسازی ایران، و قضایای نفی بلد رشدیه و ویران کردن سقف اتاق مدارس توسط طلبه های تبریزچیزی نشنیده. امیرانتظام که سالها با آقای بازرگان درجلسه های بحث و فحص دینی شرکت داشتند، چطور ممکن است به این قبیل مسائل توجه نکرده و در دشمنی این طبقه با پیشرفت های فرهنگی و اجتماعی جامعه، درانتظار تغییر وتحول رو به کمال را دارد. با اینکه یک جا درهمین دفتر ازقول مهندس بازرگان میگوید. "دو نفرآخوند زیر یک سقف نمی توانند باهم زندگانی بکنند". باز، از این امامزاده انتظار معجزه دارد و دخیل میبندد؟ تداوم این ضعفِ بزرگ نهادی شده ی ملی مذهبی ها، آفت بزرگی ست درراه تحقق آزادی درکشور. واقعیت این است که: دردینداری وایمان اسلامیِ آقای بازرگان نباید تردید کرد. ولی در سیاستمدار بودنش چرا؟ گفتنی فراوان است. آقای بازرگان، به جد با سیاست آشنا نبود. سیاستمداران را میشناخت، ولی رفیق حمام و گلستانش مذهبیون بودند. نیکنامی و شهرت مبارزات اغفال کننده اش هم چاهی بود که زیر پای مردم دهن گشود و خیل ساده دلان را درکام کشید. هرچه بود دردست اسلامگرایان آلت شد و نردبان ترقی حکومتِ ملایان گردید. آقای بازرگان درزمان نخست وزیری دکتر مصدق، یکی از کسانی بود که تعطیلی مدارس دخترانه را پیشنهاد میکرد. که بعدآ وقتی دیدند مصدق زیربار نمیرود حجاب اجباری برای دختران مدارس را پیش میکشد. اشتباه آقای امیرانتظام دراینست که درماهیت اندیشه وکل افکارِ بنیاداً اسلامیِ آقای بازرگان با آخوندها، تفاوت قائل میشود. شیفتگی وعشق به یک انسان چیزدیگریست، جانبداری واطاعت محض از نا آزموده ای درسیاست که مدعای پیشگامی ورهبری فکری هم داشته باشد مسئله‍ی دیگر. دیندار و سیاستمدار به گوهر مخالف هم اند. اولی پاکی و درستی ست و آن دیگری نیرنگبازی، خدعه و فریب. نمونه‍ی برجسته اش آقای خمینی که سر سجاده، ده ها وعده‍ی خوش به مردم داد آن سوتر با دروغ و ریا هزاران جوان که قلب پاک و آرزومندشان را زیرپای او فرش کرده بودند شبانه در زندان ها به دار آویخت. مغول وار، دگراندیشان را قتل عام کرد. آقای بازرگان که درپاریس با ترفندهای آقای خمینی آشنا بود چگونه فریب خورد وبازهم دردام افتاد. به روایت امیرانتظام، آقای خمینی درنوفل لوشاتو به آقای بازرگان پیشنهاد میکنند که دولت بعدی را تشکیل بدهند. ایشان شرایط خود را در یک نامه یازده ماده ای به آقای خمینی مینویسد. «اگر به هردلیلی این حرکت باعث سرنگونی رژیم سلطنتی شود روحانیت درسیاست نباید دخالت کند.» و از قول معادیخواه اضافه میکند آقای خمینی «ازدریافت آن نامه ناراحت شده بودند.» ص ۱٣٨ آقای بازرگان با چنین سابقه‍ی آشنائی از رفتار و اخلاق آقای خمینی ونوسانات وتغییرات موضعیِ شان، میباید تشخیص میداد که آیت الله پایبند قول و قرار نیستند، متعصب کینه توزی ازتبار طالبان اند. اینکه آقای بازرگان وهمفکرانش درتشخیص شخصیتِ آقای خمینی دچاراشتباه بودند، نه تنها درک نازل ایشان درتمیزمسائل سیاسی را یادآور میشود، بلکه درکلیت، از بیخبریِ ایشان ازماهیتِ جوهریِ روحانیتِ شیعه خیرمیدهد. آقای خمینی، بارها باتغییرعقیده، صحبت ها و وعده های قبلی را به کل زیرپا میگذاشتند. درست همین روشی که سردمداران حکومت در اکثرزمینه ها دنبال میکنند. امروز یک چیزی میگفت فردا خلاف آن را. به قول امیرانتظام بارها درمصاحبه ها گفتند و نوارشان درصدا و سیما وجود دارد که : « روحانیت درمساجد و منازل خواهند نشست و در سیاست دخالت نخواهد کرد.» ص ۱٣٨ آقای خمینی، درآن روزها ازاین قبیل حرف ها فراوان به خورد مردم داد. اما طولی نکشید که درپرتواستبدادِ قدرت، همه رافراموش کرد. خیلی راحت زیرقولش زد. باکنارزدنِ تدریجیِ "مزاحمین"حکومت فقها را تشکیل داد. ملایان، پیشنمازان مساجد و امام جمعه‍ی شهرها را به زندانبانی ملت ایران گماشت. فریبکاری و نیرنگ رسمیت پیداکرد. ریاکاری ودروغ بخشی از قانون شد و تهمت زدن و آدم کشتن نردبان ترقی دولتمردان گردید. آن کس که بیشتر مرتکب قتل نفس شد وآدم کشت ، به مقامات عالی رسید. جلادی حرفه ی تازه ای شد برای مسئولان اسلامی. بی اخلاقی و بیشرمی رواج پیدا کرد. وقاحت برکرسی وجاهت تکیه کرد. دین و ایمان مردم به شدت لطمه خورد وبرباد رفت. رفتارو کردار محیلانه ی رهبرانقلاب، دراخلاق و فرهنگِ جامعه اثر بسیار منفی و ننگین به جا گذاشت. امیرانتظام، سیاهه ای ازبدقولی های امام ره را در پیوست ۴۲ همین اثر روایت کرده است که بازنگری آنها برای تجربه ی نسل بعد ازانقلاب یک ضرورتِ فرهنگی و ملی ست. درسخنرانی آیت الله خمینی دربهشت زهراکه بلافاصله پس ازورود به ایران در۱۲بهمن ۱٣۵۷ایراد کردند. واعلام نمودند « من دولت تعیین میکنم. من تودهن این دولت میزنم ... ... برهمه ی ما واجب است این نهضت را ادامه بدهیم ... مابه واسطه ی آرای مردم، مجلس سنا درست بکنیم. ... مقصود من ازمجلس سنا، مجلس موسسان بود. نه مجلس سنا، مجلس سنا اصلش یک مزخرف است همیشه بوده ... ... (به احتمالی آقای خمینی تا آن روز فرق مجلس سنا و موسسان را نمی دانست.) ... در پانزده بهمن که حکم نخست وزیری دولت موقت به عنوان مهندس مهدی بازرگان امضاء شد ... تشکیل مجلس موسسان از منتخبین مردم جهت تصویب قانون اساسی نظام جدید... اعلام گردید ... درمورد قانون اساسی ۱۹۰۶ (مشروطیت) میگوید این قانون ازبسیاری ازموادش که به زور درآنواردشده است تا ملت رآی به خلاف آن ندادهاست به قوت خود باقی ست. ... ...در ماه های فروردین و اردیبهشت و خرداد گفتند ما بعداز این مجلس موسسان داریم.باید محلس موسسان تآسیس بشود و درآنجا وکلای ملت قانون اساسی را تصویب کنند ... ... در۲۵ خرداد ... ... اعلام داشتند که طرح مجلس موسسان الهام گرفته از شیاطین و خط برای اسلام است. ... در روزهای بعد تحت این عنوان ها که ما مسلمانیم و فقط قانون اسلام را می خواهیم ... ... روز ٣۰ تیرماه ۵٨ گفتند ... ... همه روحانیون بلاد و همه روشنفکران متفکرین اسلامی بادید اسلامی برای جمهوری اسلامی این قانون را بررسی کنند و نظر بدهند. ...» صص ۹۱ - ٣٨٨ با احترامی که به مبارزات آقای مهندس بازرگان دارم، نمیتوانم از آفت وآسیب های اندیشه‍ی دینی اودرسیاست و گمراهی جوانانِ دانشگاهی بگذرم. نه، تنها تفاوت ایشان با یک آخوند متحجر، درلباس بود. آقای بازرگان یک آخوند مکلا بود. با همان فکر و اندیشه ی رایج درطالبیه ها و فیضیه ها ودالان های معابد نمور. حسینیه ی ارشاد هم گمراه کننده بود. رنگ و لعاب و آرایش نوین برای بازخوانی. تکرار سیاهفکری های بدویت. شیوه ای که برای فریب ساده اندیشان جالب بود. ایشان و هم اندیشان ش، درپوشش مبارزه با دیکتاتوری پادشاهی که با تمام ضعف وعیبهایش رو به جهان پیشرفته و بیداری مردم از گرانخوابیِ قرون بود، رجعت به گذشته ی سیاه را آن قدرتبلیغ کردند تا موفق شدند، مردم را دربدویتِ صدراسلام عرب قراردادند. بزرگترین ضربه ی آقای بازرگان همان مدعای زعامت ش بود که بیشتر جوانان تحصیل کرده ودانشگاهی را دردام روحانیت گرفتارکرد. وشگفتا که هیچیک ازیاران "نهضت مقاومت ملی" و آن همه مدعیان و نام آوران مبارز، جزیکی، آری تنها یکی؛ بنیادهای فکری و سیاسی آقای خمینی را نفهمیدند و دردام تحجرش به تله افتادند. تنها دکترشاپور بختیار بود که گفت: «سیاست را نباید با دین درآمیخت. قم را به عنوان واتیکان انتخاب کنید. ». شاخص ترین تفاوت دیندار وسیاستمدار دراین است که مومن با توجه به وحی آسمانی، باسخنان اخلاقی راه آخرت را نشان میدهد و سیاستمدار، باداشتن فکرسیاسی راه سعادت وپیشرفت جامعه را درزمینِ خاکی در زندگیِ قابل لمس، و روزمرگی اجتماعی هدایت میکند. مرتکب اشتباه میشود، ولی هرگزاسیراوهام نمیشود. سال هاست این پرسش مرا آزار میدهد: یعنی آقای بازرگان با آنهمه سابقه ی مطالعات اسلامی ومبارزه با استبداد، متوجهِ وجوهِ افتراقِ دین و سیاست نبوده اند؟!

ادامه دارد

صدمین آرش

2008-08-17T18:32:00.000+01:00

به همت پرویزقلیج خانی و یاران و همکارانش، آرش شماره ۱۰۰ در۵۹۱ صفحه با چاپ بسیار تمیز و زیبا منتشر شد. انتشار آرش شماره صد با محتوایی کم نظیر نشان میدهد که درتبعید نیز میشود با مدیریت بهتر وهمکاریهای سازمان یافته کارهای مفید ملی وفرهنگی درسطح عالی انجام داد. نخستین پیش شرط موفقیت این قبیل کارهای گروهی صداقت وصمیمیت است. به نطر میرسد که وجود ملموس چنین سرمایه‍ی معنوی را قلیح خانی با چاپ این شماره روشن کرد. هموبا تدارک قبلی وبا مدیریت صحیح، حاصل کار جمعی را به کارنامه‍ی هنری - فرهنگی تبعیدی ها افزود و بی کمترین مدعا، مهارت و توانائی کار گروهی را به اثبات رسانید. مهمتر، بذر این امید را بردلهای خسته‍ی آوارگان تبعیدی کاشت که : باهمکاری وصمیمیت، ولوبا اندیشه ها ومشرب های فکری گوناگون، میتوان برای کارهای بزرگ و مثبت همگام شد. ضرورتی که حیاتیست. جامعه‍ی تبعیدیانِ ایران، سخت به آن نیاز دارد. دفترِ شماره ۱۰۰آرش دربرگیرنده‍ی فصل های زیر است : ادبیات تبعید ومهاجرت ادبیات زندان درتبعید جنبش مبارزاتی زنان درتبعید و مهاجرت خاطره نویسی تبعید ومهاجرت داستان نویسی و نقد و پژوهش ادبی تبعید و مهاجرت ترانه سرایی تبعید و مهاجرت مقالاتی دررابطه با تبعید و مهاجرت سینمای تبعید و مهاجرت مروری برتشکیلات سازمان های چپ درتبعید تئاتر تبعید و مهاجرت شعر تبعید و مهاجرت نشر وانتشارات تبعید و مهاجرت طنز درتبعید و مهاجرت . دردفتر شماره‍ی صد آرش بیش از ۱۶۰ نفر از اهالی قلم وهنر شرکت دارند. هریک با کوله باری ازسفره‍ی معارف انسانی وهنری و تجربه های سیاسی و زندان وحقوق زنان وکشاکش های حزبی و سازمانی تا تئاتر و فیلم و ترانه وطنز. جا داشت که ازهریک ازعزیزان اهل اندیشه، اندک سخنی گفته میشد. اما نمیشد و نشدنی ست. بنا براین با تآملی در هریک از فصول، به آثار تنی چند اشاره خواهد شد. پشت جلد یا برگ نخست دفتر، یادداشتی ست با امضای قلیج خانی، که نحوه‍ی سامان دادن این شماره و برنامه‍ی پیشرفت کارها ومسئولیت های همکاران را توضیح میدهد، خیلی مختصر و مفید. ادبیات تبعید ومهاجرت آغازاین دفترازخانم نجمه موسوی ست که برپیشانی اثرش این جمله حک شده: «بازگشتی درکارنیست». غم انگیز است و تلخ، اما واقعیت دارد. نجمه به درستی، پایان زندگیِ تبعیدی را پیش بینی کرده. تجربه به او آموخته که کمتر تبعیدی به سلامت به زادگاهش برگشته. میداند که درد واندوه غربت، جان و روانِ تبعیدی را میفرساید. پوچ میکند. درخاک غریب به زیرمیکشد. خانم موسوی، اما این بار بدجوری عصبی ست وخشمگین، تلخ از برخوردها تا فریادی از عصیان. نمونه‍ی زن تبعیدی مثل صدها مادر خسته از آوارگی. با دخترش به کنسرت شهرام ناظری رفته. میشنود «اندک اندک جمع مستان میرسد». کدام مست؟ مستی نمانده. میخانه ها را آتش زدند. مست ها را دار زدند. مسخ کردند. همه را مسخ کردند. ملتی را مسخ کردند. خانم نجمه بعد ازاشاره به زن و مرد ارمنی که ازدردتبعید اشک میریخت میگوید: «اندک اندک جمع مستان میرسد» فریبی بیش نبوده، دانستم که آن زن میانسال که دست همراه سالمندش رابه دلجوئی میفشرد تصویر دخترمن است. بیست سال بعد». اضافه کنم که سروده ها درهمه‍ی دورانها گویای حال زمانه اند. وقتی به این سطر از نوشته‍ی نجمه خانم رسیدم به ذهنم رسید زمانش رسیده که گفته شود : "اندک اندک جمع مسخان میرسد" و این دیگرنه فریب ودروغ، بل که در وطن با حضور ملموسش مردم را به خود گرفتارکرده است. "بازگشتی درکارنیست" روایتِ سرنوشتِ پایانی تبعیدیست. اما، درنهایت، مولفه ای ازسرنوشتِ محتوم ملتی ست، که هویتِ فرهنگی اش را، درپایداری آئینِ بیگانه به مسلخ فرستاد. ۲ «پیرامون شناسنامه ی "ما"» اثری ست ازخانم ملیحه تیره گل منقد سرشناس. ایشان با گشودن بحث، درباره تبعید ومهاجرت، مسئله‍ی را توضیح میدهد. با اشاره به نظرات نویسندگان، با آوردن فهرستی مستند براین مسئله پای میفشارد که حاصل کارنویسندگان وشاعران وهنرمندان درخارج"ادبیات فارسی درتبعید است". خانم ملیحه تیره گل، که با فکرنقادخود مسئله را با صبر وحوصله شکافته، با تحلیل هوشمندانه، جانِ مطلب را این گونه بیان میکند: « به باورمن، فارغ از این که نویسندگان "ما" چه شناسه ای را برخود بپذیرند، و فارغ از اینکه به ایران رفت و آمد داشته باشند یانه، و فارغ ازاینکه اثرشان در ایران چاپ بشود/ شده باشد یانه، و فارغ ازاینکه به شوق شنیده شدن دروطن، در سخن گفتن با مصاحبه گر درون مرزی ، به اختیار یا به ناگزیر، بین شناسه های "تبعید" و "مهاجرت" و" خارج ازکشور" و"درون مرزی" زیگزاگ بزنند یانه، تا زمانیکه کل این ادبیات (با تمام اجزائی که برآن برشمردم) دست نخورده و بدون سانسور درایران قابل چاپ وانتشار نباشد، همچنان "ادبیات فارسی در تبعید " است. و از این چشم انداز است که ادبیات "ما" چتر شناسه ی خود را برادبیات مستقل و به حاشیه رانده شده ی درونمرزهای ایران باز میکند.» ص ۱٣ کمترمطلبِ سنجیده ای در تفکیک و تمیز "تبعید" با " مهاجر" به این صراحت، جایی خوانده بودم. توصیه میکنم به کسانی که به هردلیل، سعی دارند مهاجررا بر تبعیدی ها پیوند بزنند! این پژوهش جالب و پربار خانم تیره گل را مطالعه کنند. ٣ «ادبیات ایران دردوسوی مرزها» مقاله ایست از میزرآقا عسگری (مانی) مانی باتآسف از دست رفتن نیما و شاملو و ساعدی و اخوان و فروغ و سپهری و نادرپور مینویسد: «محموددولت آبادی بازیگر وبازیگر سیاسی – انتخاباتی آخوند کروبی میشود. هوشنگ گلشیری برای خوشایند رژیم، دررمانش به تقبیح تبعیدیان می پردازد. محمدعلی سپانلو تئوریسین فرهنگی آخوندی میشود ودرحالی که رژیم، آرامگاه کوروش بزرگ را درمعرض نابودی قرار داده خانه ی سپانلورا جزو ابنیه ی تاریخی ثبت میکند! نادرابراهیمی معلم ادبیات حوزه ی علمیه ی قم میشود یکی دوشاعر قد ونیم قد هم با ادعای رهبری ادبی، مجلات مستقل را صباحی چند عرصه ی تاخت و تاز خود میکنند ..." ص ۱۹ هرکس حق خود میداند که این قبیل عیب وایرادهای شخصی را مطرح کند. خشم خود را برسرآنها که درکشور ماندند و تن به تبعید ندادند فرو ریزد. اما چه بهره ای نصیب خواننده میشود. بهترنبود که مانی عزیز با آن روح شاعرانه ش، این نیش ها را نمیزد و به جایش به نقد آثارشان میپرداخت. مانی بهتر ازهرکس میداند که کار اهل قلم، عیبجوئی نیست. او وشعرش را نسزد نیش زدن به نویسنده هایی که دردرون ایران زیر چترغول جهل و استبداد میزیند. به ویژه که چند سال پیش، در همین لندن پیهِ اینگونه نیش های مسموم را به تن شخص مانی مالاندند، وکار به آنجا کشید که از کانون استعفا داد و رفت. رفت که رفت، پشت سرش راهم نگاه نکرد. بگذریم. مانی، زبان فارسی را تنها وجه مشترک ادبیات درون و برون معرفی کرده، و با نگاهی مثبت به فعالیت تبعیدیان مینویسد: کدام شاعرو نویسنده توانمند ایرانی است که درمیان همین ٣ میلیون ایرانی کوچیده، شنوندگان خود را نداشته باشد؟جمعیتی که گرچه در پنج قاره جهان پراکنده است، اما نزدیک به جمعیت کشوری مانند دانمارک است! ... با آنکه ما دراینجا ازناشران بزرگ، وشبکه بخش برازنده بی بهره ایم تیراژ کتاب های خوب درهمین دهکده‍ی ٣ میلیونی ایرانیان، با تیراژ کتاب درآن دهکده ۶۰ میلیونی مان ایران - به نسبت سرانه جمعیت – فرق چندانی ندارد. ص ۲۱ ادبیات زندان درتبعید ادبیات زندان درفرهنگ ایران سابقه چندانی ندارد. این بدان معنا نیست که در این کشورزندانی سیاسی نبوده است. به درازای تاریخ همیشه درتمام جامعه های بشری معترضین بوده اند و درهردوره نیزبه دست قدرتمندان وقت، تحت ستم وآزار قرار گرفته اند. قدیمیترین سند مکتوب درتآیید وجود و لزوم زندان به احتمال زیاد همان روایتهائی ست که در کتب آسمانی روایت شده. همانگونه که درقرآن خبر زندانی شدن یوسف از قول خداوند آمده است. درگوشه و کنارایران چاه های عمیقی وجود دارد که بنا به روایتهای محلی درگذشته های نه چندان دور زندان مجرمین بوده. درتوس در اطراف مقبره فردوسی هنوز چندتایی از این قبیل چاه ها هست. و ازآنجا که در زمان های گذشته هر مخالف شاه وحاکم و مفتی و مالک مجرم ویاغی قلمداد میشد وجرمش با جرم راهزن و قاتل ودزد و زانی و زانیه و الواط ومخالف حکومتی از هرنوعش یکسان بود، و همانطورهم، سرعین القضات در کنار مجرمان عادی بر سر دار میرفت. اطلاق زندانی سیاسی با پیدایش عصر روشنگری این تفکیک درست را به ارمغان آورد. میتوان ازسید باب یا قره العین بعنوان زندانی سیاسی یاد کرد وهمچنین دیگرزندانیان بابیه که درسلطنت ناصرالدین شاه و صدارت عظمای امیرکبیر رخ داد. درسلطنت محمدعلیشاه، زندانیان باغشاه که به قتل رسیدند، نخستین گروه زندانیان سیاسی دوران مشروطه بودند. دردوران رضاشاه، گروه معروف به ۵۱ نفر همگی به زندانیان سیاسی شهرت پیداکردند. زندانیان سیاسی در دوران پهلوی دوم فزونی یافت. درحکومت فقها به اوج رسید. در همین حکومت اسلامی بود که قتل عام زندانیان سیاسی به دستورآیت الله خمینی ابعاد فاجعه باری پیدا کرد؛ و ادبیات زندان با چنین بذرهای خونین، درفرهنگ ایران منزلتی پیدا کرد. که در یررسی های آتی درهمین فصل بازهم به این موضوع برمیگردم. نخستین روایت ازمهدی اصلانی ست. مهدی، با اشاره به داستان روزملاقات ، حوادث را تعریف میکند. خواننده احساس میکند دارد قصه میخواند. قصه ای که دربند بندش عشق به آزادی وغم اسارت موج میزند. مادر با برادرش امیر به ملاقات مهدی به زندان رفته اند. « داش امیر برادر بزرگم که حکم پدری برمن دارد همراه با مادرم که به سختی قدم برمیدارد از دور نمایان میشوند. دست تکان میدهم و به کابین و تلفن اشاره میکنم. یعنی که هی! داداشٍ هی! مادر من اینجام. بی توجه به اشارات من از جلوی کابین عبور میکنند و به جست و جو مشغول. یعنی مادر و برادرم مرا نشناخته اند؟ مگر میشود؟ شده است دیگر. آنها تا ته سالن ملاقات میروند ودربرگشت و این باربا دقت بیشتر وبا تآکید برتک چهره ها برمیگردند. اضطراب درچهره شان موج میزند. پیش خود لابد گفته اند پس مهدی کو؟ دربازگشت اما داش امیر با تکان دادن سر و اشارات من شناسایی ام! میکند. مادر اما کم مانده است پس بیافتد. سکندری میخورد و درحال افتادن برادرم به کمک اش میشتابد به زور می خندم و ازدرون درحال انفجارم. فرصت گریستن اما نیست. مادرم میگوید "چه به روزت آوردند نه نه؟ ببم چه کارت کردند؟ چرا اینطوری شدی؟ کجا می خوابی؟ تشک داری؟ ای نه نه ات برات بمیره. این چه بلایی بود سرخودت آوردی؟ ..."صص۱-٣۲ بیچاره مادرها! همه‍ی مادرهای دنیا. همه‍ی مادرهای زندانیان؛ که بارسنگین غم واندوه جهان را بردوش میکشند. حالِ مادرمهدی، زبانِ حالِ همه‍ی مادران زندانیان است وزخم جگرسوزآنها، که جگرگوشه هایشان درچنگال فقها به اسارت اند . ۲ ملاقات درزندان از خانم مینا انتظاری خانم انتظاری با توضیحی گذرا ازسرکوب ها و اعدام های هولناک سال ۶۰ در زندان خاطره ای را روایت میکند که ازدل سنگی وفاجعه‍ی جنایت های وحشیانه‍ی اهل عمائم، هرخواننده و شنونده، غرق حیرت میشود. «توی بند ما دو دختردانش آموز سال آخرسال دبیرستان به نام های "مریم عبدالرحیم کاشی" و همکلاسی اش "مهناز" بودند که در۱٨ شهریور به اتهام هواداری از مجاهدین خلق ومشکوک به شرکت درتظاهرات خیابان ولیعصر تهران دستگیر و به شدت با کابل شکنجه شده بودند دویار دبستانی که هردو زیرحکم اعدام قرار داشتند وهمیشه باهم بودند، بچه های مقاوم و با انگیزه ای بودند ودرکارهای داخل بند هم شرکت فعال داشتند. عصر یکی ازروزهای دی ماه ۶۰ بود که ازبلندگوی بند ۲۴۰نام تعدادی ازبچه ها و ازجمله مریم و مهناز را خواندند که برای خروج ازبندآماده باشند.درآن ایام وقتی بچه هارا با تمام وسایلشان که معمولا بک کیسه پلاستیکی بیشتر نمیشد، به خصوص حوالی غروب ازبند میبردند، عموما پیامی جزاعدام نداشت. اتفاقا درآن دوره عمده اعدام های اوین در پشت بند ما انجام میگرفت. حدود ساعت ٨-۹ شب بود که باصدای مهیبی همچون فروریختن تعداد زیادی تیرآهن ازتریلی، جوخه‍ی اعدام، کارآن شب خود را با رگبار دسته جمعی آغاز کرد ... تعداد تیرهای خلاص را دردل میشمریم. ٣۵ ... ۵۰... ۶۵ ... ۷۹ ... پس ازماه ها کشتار و شکنجه ... یکی ازگروههای بیست نفره که برای ملاقات خوانده شد نام "مریم عبدالرحیم کاشی" نیز قرارداشت. توی بند مات ومبهوت به همدیگرنگاه کردیم او یک هفته بود که تیرباران شده بود وحالا پدر ومادرمظلومش درآن طرف دیوارها ومیله ها منتظرملاقات عزیزشان بودند. ... ... ولی تصور حال و روز پدر ومادربی پناه که بعد ازماه ها دوندگی با بیتابی چشم انتظار دیدار فرزند دلبندشان بودند وحالا خبر مرگ اورا به همراه کیسه پلاستیکی لباسهایش دریافت میکردند. ... » خانم انتظاری، بادل سوخته، تاب ازدست داذه فریاد میکشد: «... خدایا اینجا دیگر کجاست و در دست چه کسانی گرفتار و اسیر هستیم! راستی آیا روزی دنیا خواهد فهمید که این سیاه دلان تبهکار بااین نسل و با این خلق چه کردند.» ص ٣٨ وخواننده، همدل و هم درد با ده ها مینا های زجردیده‍ی مقاوم، سرتعظیم به آن زنان ومردان عاشق آزادی که درراه آرمان های انسانی، جان حودرانثار کردند، فرود میآورد و به روانشان درود میفرستد. ٣ خاطرات خانه ی زندگان (٨۵۰ کتاب و مقاله درمورد زندان) باهمنشین بهارازسایت دیدگاه آشناشدم. قلم ش را شناختم. متوجه شدم که زندانی دو رژیم بوده . خوش مینویسد وسالم، ادیب وار مینویسد. قطعا یک ادیب است و کلامش سنجیده. حرمت و فضیلت قلم را میشناسد. مدتی پیش، از او درباره اپرای کوراغلی اثرجاودانه‍ی حاجی بیکوف تحقیق کوتاه اما پرو پیمانه ای خواندم که بعدا درسایت فارسی بی بی سی هم آمده بود، با وسعت فکرش آشنا شدم. این مقدمه را به این جهت آوردم که اول نظرم را گفته باشم وبعد بروم سر مطلب اصلی، وازکار پردردسری که نام ونشان ازعشق وعلاقه‍ی ادیبان پرحوصله دارد را، بگویم. همنشین، پیشاپیش از قول رومن رولان سخن پرمغزی آورده که تکرارش دراین مقال، پند آموز است : «من این روزگاران اسارات بزرگ را، نه درنوحه سرائی برویرانه ها و طلب مصرانه ازآسمان ها، بلکه درگردآوری وآماربرداری های برهم انباشته مان صرف کرده ام. دارائی هائی که هیچ دشمن پیروز نمیتواند از ما برباید، یادمان ها ... بله یادمان ها.» رومن رولان. همنشین، باچنین اعتقادی، ٨۵۰ کتاب ومقاله درمورد زندانیان را وارسیده و درمقاله ای خواندنی به بار فرهنگی آرش و تبعیدیان افزوده است. نویسنده‍ی "خاطرات خانه زندگان" اینگونه سخن آغاز میکند: "دردآوراست که حدیث زندان و زندانی، بخش عمده ای ارتاریخ کشورمارا تشکیل میدهد. اما این واقعیت نشانگر این هم هست که جامعه ما مرداب نیست. رود خروشانی است که سکوت و سکون درآن راه ندارد وسنگ انداختن ها نمیتواند راهش را سدکند." ص ۷۹ . وبعد سیاهه ای به دست میدهد ازآثار مستند دررابطه با ادبیات زندان درداخل، و با اشاره به ادبیات غرب، از تآثیرفضای زندان در ادبیات آن سامان، سخن میگوید. آنگاه با تقسیم بندیِ اسناد وخاطرات زندانیان دردوران های گوناگون، شیره‍ی جانِ تلاش های خود را به مخاطبین ش منتقل میکند. خاطرات و اسنادی درباره زندانهای دوره پهلوی. خاطرات و اسنادی درباره‍ی زندان های جمهوری اسلامی تحقیق و بررسی درباره‍ی زندان زندان درقالب داستان ترانه و سرود زندان زندان درقالب شعر نقد و بررسی برخی ازخاطرات وکتب درباره‍ی زندان: ا - درمورد کتاب "نه زیستن نه مرگ" ب - درباره کتاب داد و بیداد. پ - درباره کتاب تاریخ زنده ت - درباره مقاله "یا یاد اشرف فدایی" ث – درمورد کتاب پنجاه و سه نفر ج –درباره کتاب "درد زمانه" عمویی چ – درمورد کتاب "زندانی تهران" ح – درمورد کتاب "پرنده نو پرواز" خ – درباره کتاب کتایون آذرلی د – درمورد خاطرات کیانوری ذ – نقدهایی بریاس و داس فرج سرگوهی ر - درمورد حقیقت ساده نقدهایی دیگرشامل کتاب من یک شورشی هستم. بررسی کتاب زندان. در جستجوی رهائی .و ... ز - درمورد کتاب "زیر بونه لاله عباسی" درباره توابین مقالاتی درباره زندان، که درسایت های منتشر شده است. بخش پایانی از سنگین ترین آثار این فصل است . جا دارد از زحمات کارهمنشین بهار و اثرات مثبت کاربیست برگی اش ۹۹- ۷۹ به نیکی یاد کنم. جنبش مبارزاتی زنان درتبعید و مهاجرت نگاهی به تحولات فکری و سیاسی فمینیسم اسلامی اثری ست از خانم هایده مغیثی نویسنده با اشاره به اهداف آیت الله خمینی درحجاب اجباری و پاکسازی اخلاقی زنان، مینویسد : « ... درواقع هجوم ایدئولوژِیک روحانیون و کارگزاران حکومتی پیامدهایی کاملا خلاف انتظاری داشت. زنان به اشکال متنوع و خلاقانه با مفهوم مدل "زنانگی اسلامی" به مبارزه برخاستند. آنان ماهیت واقعی رژِیم انقلابی را به سرعت تشخیص داده و با شهامتی درخور تحسین به طرح های دولت یا درحقیقت به شخص آیت الله برای استقرار رژِیم عدل اسلامی جواب رد دادند ... ... نردیک به سه دهه پس ار انقلاب بهمن، مقاومت زنان علیه تبعیضات جنسی و اجتماعی، اقتصادی و سیاسی همچنان ادامه داشته و خارچشم واپسگرایان است.» ص ۱۲۹ خانم مغیثی حان مطلب را بیان میکند. یادمان نرفته که زنان درهمان اوایل کار ذات رژیم را شناختند. مردان سرگرم شعار بودند که زنان با به کارگرفتن شعور به مبارزه برخاستند. روزی که اوباشان حکومت نوپا درمیدان آزادی، با حمله‍ی وحشیانه، اجتماع بزرگ زنان را برهم زدند. و شرکت کنندگان درآن حرکت اعتراضی کم نظیر را زیر ضربات چوب و شلاق و باطوم لت وپارکردند، هیچ حزب سازمان وگروه سیاسی حاضرنشد از آن حرکت هوشمندانه‍ی زنان پشتیبانی کند، درعوض به پند واندرز ملامت بارشان پرداختند که "حالا چه وقت این حرف هاست!". روزی که مردان خواب آلود، در جذبه‍ی سخنان سحرآمیزآیت الله با شعار های رنگین ش به معاشقه بودند، زنان، یعنی مادران و سازندگان هستیِ بشریت، افکار متحجر آیت الله را خواندند. به افکار عقب مانده ش پی بردند. سکوت مردان درآن یورش سبعانه‍ی رژِیم، برای آیت الله مائده‍ی آسمانی بود. از بیپناهی زن ها پرده برداشته شد. زنها تنها ماندند. تنها ماندند و کتک خوردند. اما کوتاه نیامدند. آقای خمینی شاد شد با اطمینان خاطر به قلع و قمع پرداخت. ۲ خانم شهین نوائی در «آزادی نه شرقی است، نه عربی، جهانی است گزارشی دارد درآستانه‍ی ٣۰ سالگی فمینستی زنان ایران» نویسنده با اشاره به فعالیت های جهانی زنان فمینیستهای ایرانی در سه دهه گذشته آمار جالبی ارائه داده است. درهمین گزارش آمده است که ۱۶۲ سازمان و گروه و کمیته و مرکز زنان ایرانی درسراسر جهان سرگرم فعالیت هستند. گزارش مستند خانم نوائی، - صفحات ۱۶٣ - ۱۴۷ - گوشه هائی از فعالیت مستمر زنان ایرانی را درصدمین شماره آرش به خوانندگان روایت میکند. ٣ نیره توحیدی : تعامل جهانی - محلی فمینسم درجنبش زنان ایران نویسنده بااشاره به تجربیات خود درکنفرانس جهانی زنان درنایروبی (کنیا) مینویسد: «رودرروشدن زنان از نژادها و اقوام و ملیتها و فرهنگ های مختلف از جهان "سوم" و "جهان دوم" و "جهان اول"، رنگارنگی و تفاوت از پوشش ها و آرایش ها گرفته تا طرز رفتار و تلقی اززن بودن و فمینیسم، روش کار ومبارزه، مسائل زنان و نگرانی ها و اولویتها، برای بسیاری ازشرکت کنندگان تلنگرهایی بودند تا دربرداشتها، تعاریف و روش کار خود بازنگری کنند ... ... حتا شرکت کنندگان به نمایندگی ازجمهوری اسلامی ایران نیر نتوانستند از اثرات حسی و چالش های نظری حاصل از واقعیات متکثر درسبک زندگی، دیدگاه ها و پوشش های مختلف زنان دنیا اجتناب ورزند. » خانم توحیدی سپس انگشت روی مسئله‍ی حساسی میگذارد که دربیداری آن دسته از زن ها که در چنگال شدیدترین تعصبات مذهبی گرفتارند، تاثیرپذیر است. «حداقل برخی ازآنان متوجه شدند آن الگوی زن اسلامی پیچیده درچادرسیاه که فریاد میزند "جنگ جنگ تا پیروزی" نه تنها با کنفرانسی که یکی از مبانی سه گانه اش صلح بود (ودودیگری برابری و توسعه) ضدیت داشت بلکه تحمیل یک الگوی واخد از زن بودن با یک هویت تک صدایی، تلاشی عبت است.» ص۱۲۴ نویسنده سپس از کنفرانس جهانی رنان درپکن درسال ۱۹۹۵ میلادی که بزرگترین گردهمائی جهانی تاریخ برای مسائل زنان بود سخن میگوید. « مدت ها طول کشید تا نقدهای درونی فمینیسم ، برداشت های اروپا – محور نژاد پرستانه، و ایدئولوژیک محدود ازفمینیسم را تغییر دهد.» مقاله‍ی فوق بسیار سودمند است. اطلاعات تازه ای ازحضور روشهای نژادپرستانه و سلطه جویانه را به خواننده منتقل میکند. درسنجش جامعه ها "خواهریت جهانی" را از دیدگاه نظری به چالش میگیرد. درپایان مقاله یادآور میشود که : «اثرات سازمان ملل و آژانس های مختلف آن روی وضعیت زنان و روندهای فمینیستی درایران را به جرآت میتوان مثبت و سازنده ارزیابی کرد.» ص ۱۶۷ ۴ خانم نجمه موسوی «جنبش زنان درتبعید ازنگاه آرش» را با آماری که با دقت بررسی کرده، با ذکر شماره و تیتر مقاله ها دراین شماره آورده و به سهولتِ کار پژوهشگران دراین باره، یاری رسانده است. خاطره نویسی تبعید و مهاجرت اسدسیف درنخستین صفحه‍ی این فصل، سنگ نبشته های باستانی را بعنوان خاطره نویسی معرفی کرده است. « اگرگزارش های فتوحات داریوش را برسنگ نوشته ها نوعی خاطره نویسی محسوب داریم، میبینیم که ازهمان نخست خاطره نویسی درایران با سیاست درآمیخته است ازحدود صد کتاب که تا پیش ازانقلاب درایران نوشته شده است، این آثار دراکثریت خویش خاطرات سیاسی بوده اند . روند خاطره نویسی اگرچه پس ازانقلاب گسترش یافت و اشکال مختلف همچون "تاریخ شفاهی" نیز برآن افزوده شد. اما سیاست همچنان برخاطره نویسی تسلط دارد.» ص ۱۷۶ ۲ "یهودیان جدید الاسلام مشهد" ازخانم ژاله پیرنظر اثر جالبی ست که برای نخستین بار درمطبوعات خارج ازکشور منتشر میشود. گو اینکه قبلا درایران نامه که برای هرکسی قابل دسترسی نیست، چاپ شده است. مهاجرت به مشهد (۱۷۶۰ – ۱۷۴۰م) برپایه‍ی روایات شفاهی وباورهای تاریخ رایج درمیان یهودیان مشهد درقرن نوزدهم ، اینان ورود اجداد خود و سکونتشان درمشهد را به دوران پادشاهی نادرشاه (۱۷۴۷ – ۱۷٣۶ م) و فرمان وی باز میگردانند. پیش از ورود اینان به مشهد درام دوره، ظاهرا جامعه یهودی دراین شهر وجود نداشت.» ص ۱۷۷ خانم پیرنظر بعد از شرح رفتارهای خصمانه اهالی مشهد با یهودیان، که ازمنطقه‍ی گیلان آن هم به جبر به مشهد کوچانده شده اند، بااشاره به واقعه‍ی "الله داد" برگ ننگین و خونباری از توطئه های روحانیت عوامفریب را یادآور میشود. «درسال پنجم سلطنت محمد شاه قاجار و دردوره صدارت حاجی میرزآقاسی، در روز یازدهم ذیحجه ۱۲۵۵ هجری / ۲۷ مارس ۱٨٣۹، که مصادف با عید قربان بود، شماری ازساکنان شهر ناگهان به محله‍ی عیدگاه یهودیان مشهد هجوم بردند و به قتل و غارت پرداختند. این هجوم و تعرض که چند ساعت ادامه داشت به کشته شدن حدود ٣٨ تن و مجروح شدن صدها نفر دیگر انجامید. یک کشیش انگلیسی به نام دکثرژوزف وولف که دوبار، یک بار پیش و یک بار پس ازاین واقعه به مشهد سفر کرده و با جمعیت محله‍ی عیدگاه آشنا بود، شرح ماجرا را بدینگونه آورده است: "زن فقیری (ارمحله‍ی یهودیان درعیدگاه از زخم دست دست رنج میبرد. پزشک مسلمان شهر به رسم روز تجویز کرد که سگی را بکشد و دست خودرا درخون گرم حیوان شست و شو دهد. زن چنین کرد. ناگهان مردمان به این ادعا که کار زن به قصد تمسخر و اهانت به پیغمبر ایشان بوده است دست به بلوا زدند. دردقایقی ۲۵ یهودی کشته شد. بازماندگان وحشت زده جملگی اسلام آوردند.« ص ۷۹ -۱۷٨ آزار یهودیان درمشهد، تا دوران پهلوی ها نیز کشیده میشود. «درپایان جنگ جهانی دوم درسال ۱٣۲۵ و پس از خروج ارتش شوروی ازمشهد و افزایش مشکلات اقتصادی و سیاسی، باردیگر برخی از مسلمانان مشهد به دنبال بهانه ای به محله‍ی یهودیان حمله کردند و شماری را مضروب و مجروح ساختند. این رویداد شکیبائی دیرینه‍ی این گروه را ازمیان برد آن گونه که بسیاری ازاعضای آن مشهدرا برای همیشه ترک کردد یادرتهران ساکن شدند یا ازایران خارج شدند.» ص ۱٨۱ ٣ در همین فصل، خانم سهیم درباره‍ی خاطره نویسی یهودیان ایرانی مصاحبه ای دارد که درباره‍ی یهود ستیزی عوام و توطئه های متعصبان مذهبی، اطلاعات بیشتری در اختیار مخاطبین گذاشته است. همچنین درباره‍ی آثار و خاطرات مشفق همدانی، هما سرشار داود ادهمی و کتاب سرگذشت کاشان یهودیان و نشریات تازه به زبان انگلیسی، و از آن جمله، اثر خانم رویا حکاکیان سخن گفته است. داستان نویسی و نقد و پژوهش ادبی تبعید و مهاجرت بهروز شیدا با «چهارکلام» شروع میکند. اما وقتی به سراغ برگ های آرش صد میروی و برمیگردی به فهرست برگ آغازین دفتر، فروتنی بهروز پشت ذهن ات قد میکشد. مسئولیتِ سنگین او را وقتی درمییابیم که با کمی دقت، دراین دفتر نزدیک به ۶۰۰ صفحه ای با ۱۶۴ نویسنده وشاعروهنرمند قلمزن، دقیقا ۱۵۰برگ با ۴٣ نویسنده یعنی یک چهارم کل دفتر و به همان تعداد هم نویسنده؛ درتدوین و تکمیل همین فصل بردوش بهروز بوده است که درکمال شایستگی و دقت انجام داده است. در بررسی این فصل پربار نیز با کمال علاقه ای که به مطالعه‍ی اثار همه‍ی عزیزان دارم منهای یکی که آن هم اجبارا باید تحمیلش را تحمل کنم چاره ای ندارم، تنها به بررسی چنداثراکتفا میکنم. امید است که خوانندگان آرش با مطالعه‍ی نظرات ودید گاه های نویسندگانی که دراین شماره ودراین فصل آمده است با محتوا وکیفیت فرهنگِ تبعیدیان، بهتر و بیشترآشنا شوند. «ازآواره گی تا تبعید» نخستین اثر فصل "چهارکلام" است به قلم رضا دانشور. مینویسد: «تبعید درقدم اول آواره گی است. تجربه ی باختن است. ناپدیدشدن وغیاب رنگها، عطرها و صداهائی که درآن بالیده ای ناگهان ناپدید میشوند. وتوشاید برای نخستین بار به "خودت" تقلیل پیدا میکنی و چه کسی میتواند تصورش را بکند که چه اندک است آنچه به آن تقلیل یافته ای. این تجربه ی نخست، تناقض نخست را نیزباخود دارد: کشف اندازه ی ارزش آنچه احاطه ات کرده بود و خلوت خاصت را ساخته بود، که حالا، ازآن خلع شده ای.» ص ۱۹۴ ۲ هومن عزیزی در«پس از پنج سال غربت»، چند کتاب را بررسی کر ده است: «ادبیات داستانی درخارج ازکشور، درهردو حیطه ای داستان کوتاه ورمان، پربار و موفق است. باخروج از کشور و خواندن برخی آثار نویسندگانی چون رضا دانشور، رضا قاسمی، مهشید امیرشاهی که درداخل موفق به خواندن آنها نشده بودم، تصویر قدرتمندی ازادبیات خارج از مرزها در ذهنم ایجادشد. فضای غرب تآثیرخود را به روشنی بربخش بزرگی از ادبیات داستانی خارج ازکشور نشان میدهد. ... ... درداستان های کوتاه نویسندگانی مانند رضا شهرستانی، کوشیار پارسی پور، مهستی شاهرخی بود که درفرم و گاه تآثیر زیستن درزبان بیگانه و آشنائی با نحله های ادبیات غرب را یافتم. ... ... مهشید امیرشاهی بهترین آثارش را درخارج ازکشورنوشته است او اگرچه درسال های موردنظر من کم کارتر بوده است اما اثری که دردهه ۹۰ میلادی منتشر کرده است از او چهره ای ماندگار در ادبیات ایران ساخته است. آثاری مانند "درسفر" و "مادران و دختران۱و۲و٣" او را درادبیات فارسی تثبیت کرده است.» ص ۱۹۷ عزیزی پس ازاشاره به آثار تنی چند ازنویسندگان، تآملی دارد درآثار رضا قاسمی. واضافه میکند که: «ازمیان این کتابهای رضاقاسمی "چاه بابل" مرا بیشتر مسحور کرد.» همو گشت وگذاری دارد در "مرائی کافراست" و"بادنماها و شلاق ها" ازنسیم خاکسار. "گسل" از ساسان قهرمان. "گزارش یک روز معمولی" ازرضا شهرستانی. نویسنده سپس اشاره ای دارد به نقد و پژوهش درخارج ازکشور. درباره منتقدان، به درستی مینویسد: «درمیان منتقدانی که درخارج ازکشور مینویسند بیش ازهمه آثار بهروز شیدا، مهدی استعدادی شاد و ملیحه تیره گل را مطالعه کرده ام وشاید بتوانم اعتراف کنم که برای نخستین بار نقدرا به عنوان ابزاری که به عنوان نویسنده یا شاعر به آن نیاز داشته ام، که به عنوان متنی لذت بخش یافته ام.» صص ۹۹ - ۱۹٨ ٣ "کافه استانبول" داستانی ست ازخانم شهلا شفیق، در٣ بخش، درزمانهای متفاوت، در رستورانی درپاریس، که درمحله‍ی پرلاشز به بار مینشیند. انتخاب "استانبول" که دیرگاهی ست گذرگاه تبعیدیانِ ایرانی است و پرلاشز آخرین اقامتگاهِ تاریکِ آنان . وخانم شفیق، هوشمندانه، درگزینش محل و سرفصل داستان – استانبول و پرلاشز – دردِ تبعید، وپایان غم انگیز دربدری را روایت میکند. یادم نمیرود آن روز که درمراسم خاکسپاری ییلمازگونی کارگردان برجسته‍ی کرد در پرلاشز جمع شده بودیم. ساعدی، با دیدن سنگ قبرها که کلمه‍ی "اوف" درپسوند اسم ها حک شده بود، با تعجب گفت اینجا چقدر روس دفن شده؟ طیفور بطحائی – هرکجای جهان که هست بسلامت بادا – گفت اینها همان تبعیدیان انقلاب اکتبراند که موقتا آمده بودند به پاریس. ولی آنقدرماندند وماندگار شدند که همینجا به خاک رفتند. شاید نوه هایشان هم بین همین ها هستند. بعد با لبخندی آمیخته به تآسف گفت: چنین سرنوشتی درانتظارماست! طولی نکشید که ساعدی همان جا به خاک آرمید وبعد پرویزاوصیاء و دیگرانی چند! داستان خانم شفیق را دنبال میکنم. « در رستوران باز می شود ومرد میانسالی به داخل میآید. کت و شلوار کهنه اما تمیزی به تن دارد وکتابی زیربغل. سلانه سلانه به طرف پیشخوان میاید و با عبور ازکنار میزها به حاضران سلام میکند. گارسون جوان ازپشت پیشخوان میگوید "سلام رئیس! ... می روم آشپزخانه." مرد کتاب را روی میز کنار قفسه میگذارد و بعدازبرانداز کردن میزها با قدم های کند به سوی زن میآید. ... ... گارسون پشت میز کنار قفسه مینشیند وکتاب را پیش میکشد ومشغول خواندن میشود ... ... زن میپرسد "چی میخوانید؟" ... "ژیل دولوز منطق معنا!" " ژِیل دولوز؟ به ترکی؟" گارسون تآیید میکند. ... ... بردیوارهای سالن تابلوها پیکرهای محو زن های برهنه را نمایش میدهد. و کنارآن تکه های کوچک گلیم ترکی و تار به دیوار زده اند بالای پیشخوان عکس بزرگی به چشم میخورد. زن به عکس اشاره میکند ."وازاینجا میآیید؟" درعکس چند مرد با لباس و سربند کردی میانه ی مرغزاری ایستاده و پسربچه ی کوچکی پیش پای آن ها نشسته همگی با لبخند به دوربین چشم دوخته اند. گارسون جوان با هیجان به عکس اشاره میکند" نه! ... آنجا من! من! کرد!" با اشاره ای دیگر به گارسون میانسال "او کرد نه! ترک!" ... ... گارسون میانسال میگوید "خودم خواسته ام که ازوطن وخانواده جاکن شوم." ... هرروز پیش ازآمدن به اینجا میروم باغ روبرو" ص ۲- ۲۰۱ باغ روبرو گورستان پرلاشز است. دروازه‍ی تاریکیهای جهان ابدی، آخرین منزلگاه تبعیدیان. ... .... ... ... ... کافه استانبول شلوغ است ... ... گیتی میگوید هیچ فکرنمیکردم رقص عربی این همه تماشاگرداشته باشد! ... ... ... در رستوران باز می شود وگارسون میانسال با زنی که بلوز و دامن بلند مشگی پوشیده وارد میشود. (آن دو باهم نامزد هستند) موهای مشگی زن که جعد ملایمی برآن انداخته تا نزدیک کمر میرسد وچشم های درشت تیره رنگش در صورت پریده رنگ بی آرایش انگار بی خوابی کشیده باشد گود افتاده است. ... ... گارسون میانسال با همان کندی معمول به طرف آن ها میآید. برلبخند همیشگی اش رنگ ملالی آشکار نشسته است. خم میشود و به آهستگی میگوید: "امشب رقص آسیا ازهمیشه زیباتر خواهد بود. ... ... ... امشب رقاصه ما فقط برای خودش خواهد رقصید! امروز صبح ازترکیه خبرمرگ مادرش را به او داده اند. ... ... برگشتن اش نشدنی ست نه به کردستان و نه به خانواده اش!" ... ... ... چراغ ها یکباره خاموش میشود. هیاهوی سالن بالا میگیرد و دقیقه ای بعد با روشنی چراغ ها به آنی فرومینشیند. آسیا در میانه سالن ایستاده بی تکان با سری راست گرفته و دست های بلند وکشیده دوسوی بدن آویخته. هاله ای شرابی از پولک های رنگارنگ لباسش ساطع است ... ... موهایش برصورت ریخته و سر پائین دارد. ... ... نوای موسیقی قطع میشود. "میخواهم بیش ازشروع از همه شما عذر بخواهم. امشب سر هیچ میزی نخواهم نشست و پول قبول نخواهم کرد. امشب فقط میرقصم! رقصی که اسم آن را رقص عاشق ها گذاشته ام." بااشاره دست آسیا نوای موسیقی بر میخیزد. نوای تاری که گاه دراوج گیری خود تند و شاد میشود و گاه به ملایمتی حزن انگیز میگراید. ... ... مشتریها ساکت و مسحور به رقاصه چشم دوخته اند. هنگامی که آسیا ازمیانه صحنه ناپدید میشود همچنان ساکت برجا میمانند. انگار مراسم عبادت باشد کسی تکان نمیخورد. درکافه باز میشود ومرد سیاه چرده ی لاغری با دسته گل سرخی در بغل وارد میشود با گیجی به جمعیت ساکت مینگرد ... ... ... ... دمی بعد آسیا لباس پوشیده کنار پیشخوان ظاهر میشود. و به اتفاق گارسون میانسال به سوی درخروجی کافه میروند. همچنانکه پیش میآید مشتری ها برمیخیزند و شاخه های گل رابه سوی زن درازمیکنند. هنگامی که به آستانه درمیرسند زن میایستد با آغوشی پرازگل سرخ به جانب سالن برمیگردد. با دست بوسه ای برای جمع میفرستد سرفرود میآورد و همراه گارسون میانسال ازآستانه میگذرد و ناپدید میشود.» ص ۲۰۵ خانم شفیق، با آفریدن داستانی بسیار زیبا و گیرا، گستره‍ی رنج و اندوه تبعیدیان را با مهارتی کم نظیرشرح میدهد. "کافه استانبول" نه تنها ازبهترین داستانهای این دفتر است بلکه بجرآت میتوان گفت ازشاخص ترین داستان های کوتاهِ تبعیدی هاست. « چشم به صفحه با شما گشتی درسریال های سیمای جمهوری اسلامی» بهروز شیدا، از سریال هایی که درجمهوری اسلامی ساخته شده، گزارش جالبی دارد با اطلاعات تازه که در اختیار خوانندگانِ این دفتر گذاشته است. همو با گروه بندی ۵۱ سریال : سریال های تاریخی . سریال های طنز. سریال های تعلیمی و تفکیک هریک از آنها، با ذکر نام فیلمها، کاربسیار سخت و مشکلی انجام داده است. بهروز نگاهی دارد به کتاب "ریخت شناسی حکایت های عامیانه" اثرولادیمیر پراب. باتوضیح تئوری او و "ساختاری که کارکردها را تشخیص میدهد." نویسنده، با صبر و حوصله‍ی بسیار، اگرهم بگویم عارفانه، اغراق نگفته ام. تحمل وشکیبائی میخواهد آن همه فیلها را تماشاکردن با حال وهوا و موضوع، با جریان های فکری و تکنیکی گوناگون و بعد گفتن ونوشتن ومعرفی هریک آنها وتنهاعشق وعلاقه است که انسان پرشوری را به چنین پژوهشی وامیدارد؛ وخواننده، دلشادازمطالعه‍ی وبهره گیری ازاین همه اطلاعات، جز درود و حرمت به بهروز چه دارد که نثارش کند. ۴ ادبیات داستانی درتبعید. از اسدسیف اسدسیف با اشاره به نقش زبان وکتاب، نگاهی دارد به آمار تبعیدیان درسطح جهانی. مینویسد: «آمار تبعیدیان دنیا را نزدیک به ده میلیون برآورد میکنند. ... دررابطه با مهاجران وتبعیدیان ایرانی بین دو تا چهارمیلیون تخمین میزنند» با این مقدمه‍ی آماری بحث ادبیات درتبعید را میگشاید. از میزان بالای انتشارات نشریه و کتاب ایرانی در سراسر جهان سخن میگوید. « ... چاپ و نشر دربین ایرانیان گسترده تراز مهاجرین ملیت های دیگراست. هر روز دهها نشریه و کتاب به زبان فارسی در سراسر جهان منتشر میشود واین در حالی است که به زبان های دیگر داخل کشور ایران چون آذربایجانی و کردی نیز آثار قابل توجهی انشار مییابد. اینها اسناد عاشقان زنده ای است که ایستایی نمی شناسند به این زبان عشق میورزند. میخوانند ومیجویند و مینویسند. میآموزند ویاد میدهند. شعر میسرایند وداستان و رمان و نشریه به چاپ میرسانند واین روند همچنان سیرصعودی دارد.» اسد، با ارائه‍ی آماری ازانتشارات ایرانیان درخارج ازکشور، و مقایسه‍ی آن با کتب منتشرشده در داخل مینویسد: « ... درایران ۶٣ میلیونی برای هریک میلیون نفر جمعیت ۱۹٣ عنوان کتاب درسال چاپ میشود، این مقدار دربین ایرانیان خارج ازکشور با احتساب سه میلیون ایرانی، به ازای هریک میلیون نفر، تقریبا همین تعداد (تقریبا بیست برابر) عنوان کتاب است. ص ۲٣۵ اسد، عده‍ی داستان نویسان و رمان نویسان ایرانی، در خارج ازکشوررا به ۵۰۰ نفر تخمین میزند و بانگاهِ مثبت به کارنامه‍ی تبعیدیان ومهاجران ایرانی، معتقد است که: «ادبیات خارج ازکشور به موازات ادبیات داخل، درحال جستجو وکشف دید وبیان تازه و همچنین دستیابی به هویت فردی و خودشناسی است. ادبیات تبعید درعین حال تاریخ است. تاریخ آغشته به ادبیات و ادبیاتی متآثر از تاریخ. تقریبا درتمامی آثار تبعید، سیاست و تاریخ و یا سایه هایی ازآنها درکنار هم دیده میشود.» به تجربه‍ی شخصی، صحت نطریه‍ی اسد سیف را تآیید میکنم. بیشتر آثار تبعیدیان با سیاست و تاریخ درهم تنیده، حتا درشعرِشاعران وهنرمندان، رابطه‍ی تنگاتنگی بین نحله های ادبی- سیاسی وهنری به وضوح قابل توجه است. ۵ "هفتخوان درگذر اهالی امروز" ازمهدی استعدادی شاد را ازآن جهت برگزیدم که هم تآییدی باشدبه گفته های اسد سیف درباره‍ی آغشته بودن آثار تبعیدیان به سیاست و تاریخ ، هم اینکه محتوای نوشته‍ی مهدی که از پیشامد (فوت یکی ازخویشاوندان) مایه گرفته را پر مایه وفلسفی دیدم برای وارسیدن. مهدی، با چنین شمایی قهرمان داستان را معرفی میکند: «خویشاوند درگذشته، تحصیل کرده آلمان، پس ازتحصیلات به ایران بازگشته بود تا با عشق دوره‍ی جوانی خود ازدواج کند. این زناشویی بیش ازچهاردهه عمرکرده و سه فرزند ثمره داشته است. فرزندانی که سپس آلمان آمده و به تحصیل پرداخته اند. این آخرین سفرخویشاوند ما، مثل سال های پیش، به قصد دیدار فرزندان صورت گرفته بود. اویی که، با بیماری بد مداوا شده درایران، اینجا به آخرخط رسید وجان سپرد.» ص۲۴۹ چندین نشانه مشخص اززندگانی شخص درگذشته مرابسوی شاهنامه برد.(تاریخ) . ... ... ... او که زاده ی "کیان" را همچون نام خانوادگی برخودداشت، با ایران دختی پیمان همسری بست. این زناشوئی نام فرزندان خودرا به صفت هایی ویژه چون داد و مهر ونیکویی خواند که یادآور اسم و رسم ایران پیش از یورش تازیان است. (سیاست) . همان ص واضافه میکند که «درمراسم یادبود پس ازاشاره به معنای فارسی سوگواری چند مصرع برگزیده ازشاهنامه را همچون رهنمودهایی فعلیت دار بازخوانی کردم. ... ... ... ... ... ... درفاصله های بازخوانی مصراع های یادشده، آنطور که هنر سخنوری حکم میکند سرازکاغذ برمیگرفتم و رو به مخاطبان مراسم آن اندرزهای مهم فردوسی را یادآور میشدم.» همان ص مهدی، آرام آرام، خواننده را به حیطه‍ی بحث اصلی میکشاند: مقوله‍ی "نقد"، که سال هاست، در روشنگری آن میکوشد و مشغله‍ی ذهنی اوست. «نادانی نسبت به پروژه ی روشنگری و فراموشی وظیفه ی نقادی روشنفکر، البته بارویدادهای پس ازانقلاب اسلامی واختراع پنداره ی "روشنفکردینی" به ایرادهای دیگری منتهی شد. ایرادهایی که بحث روز سیاسی ما را متوجه خود کرده است. منتها این ایرادها فقط ازتاریخ معاصر ما ریشه نگرفته اند. اینها به تنهایی ناشی از فرصت طلبی دوسه دهه‍ی اخیرتحصیل کردگانی نبوده است که برای دستیابی به امتیاز و منافع حتا با فاشیسم مذهبی همنوا شدند و بدان خدمت کردند. در واقع ایراد های بی اعتنائی به اهمیت نقد و روشنگری بازتابی از بیداد و نادرستی نظریه پردازی مسلط و قدرتمدار هستند. ... ... بدین ترتیب ما با نظریه پردازی مسلط و بیزار از گفتگویی روبرو هستیم که با خود پسندی بیمارگونه به خرد و عقلانیت اجازه‍ی حضور نداده است.» ص ۲۵۱ نویسنده، در ادامه‍ی بحث با رودررو قراردادن روایت های ابن سینا وسهروردی، به ویژگیهای سه گانه‍ی فردوسی اشاره ای دارد که درسنجش خِرد و احساس قابل تآمل است. «اگربرای فردوسی فاعل شناسا با سه ویژگی خردمندی، بیداری، و روان روشن مشخص میشد، اهل حکمت، همانطوری که پورسینا و سهروردی نمونه های شاخصش هستند، به ویژگی بیداری وزنده بودن برای آموزش فاعل شناسا بسنده کرده اند. کنارگذاشتن ویژگی خردمندی ازسوی ایشان درتعریف عنصرآگاه، انگاری باحضور حکمت ذوقی و تقش شهود وقلب بایستی جبران شود. درحالیکه فردوسی ازگوش و چشم و زبان همچون نگهبان و میانجی فهم و خرد و ساختن گفتمان نام برده است نزد سهروردی تآکید برحضورقلب و حس شهودی و اساس طریقتی ازشناخت حقیقت بدل میگردد.» ۲۵۲ ۶ گزارش "ریشه های ادبیات داستانی و نقد و پژوهش ادبی درنشریات ادبی خارج از کشور" مسعود مافان کار بسیار با ارزشی انجام داده و فهرستی از نشریات ادبی شامل: افسانه - کبود – مکث – کاکتوس – فصل کتاب – سنگ – باران – الفبا. به انضمام: داستان ها، داستان گونه ها، نقدها، مقاله ها که درهمان نشریات به چاپ رسیده را آورده است. برگ های ٣۶ - ٣۲۵ آرش صد، دقت و زحمتِ مسعود مافان را تآیید میکند. ترانه سرائی تبعید و مهاجرت - مقالاتی دررابطه با تبعید و مهاجرت – مروری برتشکیلات چپ درتبعید – تئاتر تبعید و مهاجرت – شعر تبعید ومهاجرت - نشرو انتشارات تبعید و مهاجرت – طنز درتبعید و مهاجرت. از دیگر مباحث این دفتر پربار است. به امید آنکه که دفترهای آتی نیز به همین شایستگیِ فرهنگی هنری و مضمون ویژه، با همفکری و همیاری، اهل ذوق و قلم، به بار فرهنگی تبعیدیان بیفزاید.

چشم باز و گوش باز

2008-08-07T18:07:00.000+01:00

تآملی دیگر در: یک گزارش از زکریا هاشمی

چاپ یکم تابستان ۱٣٨٣

چاپ مرتضوی، کلن توزیع : نشر آیدا بوخوم آلمان

کتاب تکان دهنده و مستندی که غریب ماند و ناشناخته. آنگونه که سزاوارش بود معرفی نشد. گویا درخارج از وطن نیزرفیق بازی و باند بازی در معرفی ادبیات و توزیع کتاب نقشی دارد که همگان را راهی نیست. بگذریم که زکریا هاشمی، نویسنده‍ی کتاب با آن سابقه‍ی درخشانش درسینما - بازیگری و کارگردانی وفیلمبرداری، باهمان طبع بلند وخوی انسانی خود ، این کتاب را با چه خون دلی نوشت و به چاپ داد و توزیع کرد، اما به ظن قوی اندک بودند از اهل مطالعه که اصلا کتاب را ندیدند و یا اگر دیدند با مفاهیم این اثر برخورد درستی نکردند! وحال که بار دیگر این کتاب را خواندم، دریغم آمد که درباره اش بازهم ننویسم. واینست حاصل بازنگری "چشم باز و گوش باز" که گمان کنم درردیف بهترین آثار منتشره شده تبعیدیان است. روایت تکان دهنده ای از جبهه های جنگ، پس از نزدیک دودهه که از جنگ ایران و عراق گذشته برای نخستین بار منتشر میشود. و خواننده، غرق در اندوهٍ، تباهی وماتم این جنگ بی سرانجام ویرانگر؛ نمیتوانداز لهیب جهنمی که درپهنای ذهنش گسترده ترشده درگذرد و کتاب را از خود دورکند . «چشم باز و گوش باز» گزارش مستندی است از جبهه های جنگ ایران و عراق که با دقتی کم نظیر و دیدی به غایت تیز وهشیارانه تدوین شده. روال و شیوه نگارش کتاب میگوید که نویسنده با هنرسینما آشناست ودراین رشته ازتوانائیهایی ویژه ای برخوردار است. چرا که هر صفحه ازکتاب، تصویریست زنده و روشن؛ انگار پرده سینماست که مقابل چشمان خواننده گشوده میشود ولحظاتی ازبرزخ هولناکِ جنگ و توحش عریان صحنه های گوناگون را به نمایش میگذارد. درمعرفی نویسنده کتاب آمده است که « ... ازسال ۱٣٣۵ به کار دراستودیوهای پارس فیلم و بدیع و میثاقیه و همکاری با فرخ غفاری گذراند. درسال ۱٣۴۱به خدمت کارگاه فیلم گلستان درآمد، هم درکارهای تهیه فیلم وهم دربازی فیلم" خشت و آینه". درهمین مدت بود که فروغ فرخ زاد متوجه شد که او دارد داستان مینویسد. ... » پس کاشف نویسنده کتاب «فروغ فرخ زاد» است. شاعرهوشمندی که برای زمانه اش زود بود. بسیار هم زود بود؛ زود زاده شد. و دراوان شکوفائی پرپرشد. همان که با گفتن « .... " همچنان که تو را میبوسند / طناب دار تو را میبافند." »، تلنگری میزند و طبل پف آلود تاریخ و فرهنگ سراسر مسخمان را به صدا درمیآورد. زکریا هاشمی درسال ۱٣۴۷ رمان « طوطی» را منتشر کرد. اندک بودند که استقلال فکری و روش طبیعی او را که تجلیگاه فرهنگ ش بود؛ درک کنند و پیامش را دریابند. طولی نکشید که به کارگردانی و بازیگری خودش براساس همان رمان فیلمی ساخت به همان اسم. «طوطی». این فیلم هرگز اجازه نمایش نیافت. هاشمی، قبلا فیلم های « سه قاپ » و «زن باکره » را ساخته بود. با چنین پشتوانه درسال شروع جنگ ایران وعراق، طی قراردادی برای ساختن چند فیلم مستند عازم جبهه جنگ میشود. کتاب حاضر گزارش آن سفر است از جبهه های جنگ جنوب که با دقت و کنجکاوی و دیدی کاملا مسلط به ژرفای حوادث، تنظیم شده واغراق نیست که بگویم: صداقت راوی، خواننده راچنان مهارمیکند که نمیتواند لحظه ای ازتعقیب حوادث باز ماند. هاشمی، با استفاده از فن و تخصص حرفه ای اش، در کنار وقایع جبهه های جنگ، تصویر روشن ولی به واقع دردناک اجتماعی را به نمایش میگذارد. از آلودگیهای فرهنگی که در ذهنیت مردم جا خوش کرده وجزئی از روزمرگیها شده است، پرده برمیدارد. با «آقا ولی» پدر ساده اندیش سه فرزند از دست داده به درد دل مینشیند: «الان دوماهی میشه که من داوطلبانه آمدم جنگ. این دوماه غیر از روزهای بارونی همیشه همینطور خونی رنگ بوده، راستشو بخوای آقا، روزهای بارونی هم بارونی نبود، اشک بود که واسه بچه های ما میریخت. ... جفتشون بچه جمشیدن، حسابی دارن میچاپن. فرهاد پرسید چی رو میچاپن؟ آقا ولی زیرچشمی نگاهی به آنها انداخت. من و فرهاد هم نگاه به آنها کردیم. ... آقا ولی با همان لحن گفت : لاستیک، لوازم یدکی، غنیمتهای جنگی. پرسیدم غنیمت جنگی مثلا چی؟ گفت ساعت. دستبند. گردن بند. سیگار. پول عراقی. انگشتر. خلاصه آقا هرچی ازاسیر پسیرهای عراقی گیرشون بیاد جمع میکنن، گونی گونی نوبت به نوبت به بهانه مرخصی میبرن تهرون آب میکنن و برمیگردن. گفتم چرا گزارش نمیکنی؟ جواب داد دلم نمیخواد که دوتا دخترام بی سرپرست شن.» صص ۵۶ – ۵۵». نویسنده درتماس با نظامیان اعم از ارتشی و پاسدار وبسیجی ... و سرپرستان بخش های گوناگون جبهه و عوامل جنبی از قبیل صحابه مسجد و پیشنماز وروضه خوان و نوحه خوان و انجمن های اسلامی که دوشا دوش جنگجویان درتمام جبهه ها فعالیت چشمگیر و جانانه ای دارند؛ روایتهای تکان دهنده ای دارد که بدون مبالغه تنها یک هنرمند اگاه میتواند این صحنه ها را توصیف کند. آدم های جبهه مخلوطی از جامعه شهری وروستائی ومآلا لایه های پائین دست اجتماع اند. پاک و ناپاک، شریف ونانجیب، ریاکار و زناکار و فداکار و جانباز همه درهم میلولند. و هاشمی با هوشمندی و پاکدلی خود زیر رگبار توپ وتانک وغرش هواپیماهای بمب افکن با چشمانی باز، سراسرآن جهنم گداخته را زیر نظر دارد . از آشپز و قهوه چی گرفته تا قاچاقچی دزد و سپاهی بچه باز و پیشنماز هفت خط تا سربازان و بسیجیان و سپاهیان فداکار و فرماندهان نالایق و ... شرح انگیزه هایشان، نه تحلیل که از زبان هریک از بازیگران، این تراژدی دردناک را توصیف میکند. ابعاد وحشتناک جنگ از طرفی و رواج تبلیغ مرگ وشهادت طلبی از طرف دیگر که درفرهنگ رایج شیعی نهادینه شده چنین صحنه هائی را به وجود میآورد: « ... از محیط خط مقدم جبهه دورشدیم، بمباران همچنان ادامه داشت و صدای انفجار بمب ها یواش یواش زیر صدای آژیر آمبولانس ها محو میشد. ... آمبولانسی آژیرکشان با سرعت از وانت ما جلو افتاد و رفت پیش، هنوز صد قدمی ارما نگذشته بود که آمبولانسی دیگر رسید و ازما پیشی گرفت و بعد آمبولانسی دیگر و بعد یکی دیگر. همچنان آمبولانس پشت آمبولانس پر از مجروح از خط حمله برمیگشتند. وانت ما هم به دنبال آمبولانس ها وارد اورژانش بزرگی که زیر تپه ای بود شد. صص۱۰۰- ۹۹ « یک اتوبوس مدرسه ای درمیان شعله های آتش میسوخت. کمی دورتر از شعله های آتـش اتوبوس دیگری حامل بچه های دبستان درپناه خاکریزها ایستاده بود. بعضی از بچه ها ازاتوبوس پیاده شده و با وحشت نگاه به شعله های آتش میکردند. ... چی شده سرکاراستوار؟ چی میخواستی بشه؟ بچه مدرسه ای ان؟ چهل تا بچه مدرسه یازده دوازده ساله. چهل تا؟ چهل تا به اضافه ناظم اشان. ... واسه چی این بچه هارو آوردن اینجا؟ برای بازدید جبهه. که آماده بشن برای بسیجی شدن و بعد هم ... » ص ۱۰۵ ازآنجائی که درتاریخ کشورمان، بعد از دوجنگ خانمانسوز ایران و روس به زمانه‍ی فتحعلیشاه که درقرن نوزده رخ داده بود و ازآن به بعد ایران، با هیچ دولتی جنگ نداشت، تا پس از یکصد و هفتاد هشتاد سال با پیشامد جنگ ایران و عراق، مفاهیم تازه ای وارد ادبیات میشود که که قبلا درادبیات ایران بیسابقه بود. پدیده‍ی فلاکتبارجنگ، نسل معاصر را با معیارها و مفاهیم جدید آشنا میکند. ازآنهاست "انبار شهدا". ... ... ... ... ... انبار شهدا، انبار بزرگی بود دورتا دورش قفسه بندی فلزی بود و همچنین دروسط انبار با قفسه های فلزی کوچه بازگرده بودند که هرطرف قفسه ها پرازکیسه های نایلونی کلفت بود که روی هریک از قفسه هااسم شهرستانهای مختلف نوشته بود، ردیف شهرستان نجف آباد اصفهان پرتر از شهرستان های دیگر بود. تریلی های یخجالدارحمل گوشت، الان ازاون یکی انباردارن بارتریلی ومیبرن به شهرستان ها. ... ... مشهد . مشهد کدومه؟ یکی داد زد "تبریز . تبریز کدومه" هرتریلی حمل گوشت، مخصوص یک شهرستان بود. ... . تریلی های حمل گوشت گاو و گوسفند ازکشتارگاه ها برای شهرستانهای اطراف تهران و فروشگاههای بزرگ، اکنون تبدیل شده بود به وسیله ای برای حمل اجساد جوانان به گورستان های شهرها، بهشت زهرا، بهشت معصومه و بهشت های دیگر. ص ۱۰٨ حیرت آور اینکه درآن فضای جنگ و خون و کشت و کشتار، که سراسِر ایران را سیاهپوش کرده، مسئول نهاد دولتی، مطالبه حق و حسابی بیرحمانه ( نصف مبلغ قرارداد) را از نویسنده کتاب - که فیلمبردار است وقراردادی بسته برای تهیه‍ی فیلم از جبهه های جنگ؛ وسط کار گریبانش را گرفته تاحق و حساب بگیرد آن هم حق و حسابی کلان، یعنی پنجاه درصد مبلغ قراردادرا. نمونه ای از فساد دامنگیر ورفتار نوکیسه های لمپن که در نظام نوپا از گردانندگان جنگ خانمانسوزند، جا و مقامی یافته اند برای غارت بیت المال . این گفتگوهای دردناک شنیدنی ست : « ... اگه میشه قسط دوم منو لطفا زودتر بدین. زن و بچه هام بی پول موندن. باشه. اما فراموش نکن که نصف قراردادت مال منه. ... تعجب کردم. خیال کردم که شوخی میکند. با تعجب نگاهش کردم. نگاهم کرد و گفت: میخواستم ازالان بهت بگم که بعدا ناراحت نشی. ... گفتم: آقای حقیقی من جونمو دارم به خطر میندازم واسه چندرغاز که اونم بفرستم واسه زن و بچه هام که درغربت ازگشنگی نمیرن. گفت: اگه نمیخوای دوستانه حل بشه ... با ناراحتی حرفش را بریدم و گفتم: آقای عزیز دعوائی نداریم که دوستانه یا غیردوستانه حل بشه؟ کارمیکنیم، مزدمیگیریم. با تهدید گفت : یادت نره من باید چک رو امضا کنم. ... صص ۵۹ - ۱۵٨ ». برای بازدید و فیلمبرداری عازم دشت عباس میشوند، منطقه ای بین خرمشهر و اهواز. هاشمی، با زبانی ساده، روایتی از تباهی زندگی جوانان و ویرانی منطقه‍ی جنگی را در تابلویی بسیارغم انگیز به نمایش میگذارد : « ... تا اینکه رسیدیم به یک جاده اسفالته جنگی که با اسفالت سرد جهت خودروهای نظامی کشیده بودند. اطراف جاده تمام فشنگ های برنجی یک مترو نیمی توپهای دوربرد ریخته بود. اکبر همانطور که نگاه اطراف میکرد گفت : "پسر تمام اینها پوله که توی این بیابونها ریخته." رضا بلافاصله با شوخی گفت : "کوش کجاست؟ کجاست پولا؟ کجاست بریم جمعش کنیم." اکبرگفت : " همین پوکه فشنگ های برنجی دگه." "فرهاد گفت: "آره دگه." به هرطرف بیابان که نگاه میکردم سراب بود و هرم رقصان گرما و آهن پاره های تانکهای منهدم شده و بمب و موشک های عمل نشده و تکه پاره های عمل شده و پوکه فشنگهای کوچک و بزرگ توپ ها و سرب های کج ومعوج به اشکال مختلف. عکسشان درسراب نقره ای رنگ افتاده بود و درهرم رقصان گرما درامواج آرام به حرکت درآمده بود. و صدای انفجار گلوله و توپخا وخمپاره ها ودیگرآلات آدمکشی که هزارآدم را کشته بود و درزیرخاک های داغ بیابانها چال کرده بودند اکنون کمک به حرکت آنها میکردند. تمام صحرای داغ جنوب، قبرستان بچه های ده دوازده ساله و جوانهای ایرانی و عراقی شده بود و تمام آهن پاره ها به جای قبرروی اجساددفن شده ریخته بود وهنوززمین های داغ ونفتخیز بدون آب و علف طالب خون بود و گوشت. ... ... ... ... همه نزدیک هم نشستیم. رضا برای همه چای ریخت علی که چایش را سرمیکشید گفت "اینجا خیلی آباد بود . گفتم "حب معلومه، این رودخونه به این بزرگی که اینجا روونه بایدم آباد باشه. اکبرپرسید عراقیها این جورصافش کردن؟ علی جواب دادتموم خونه هارو خراب کردن ، بقیه اشم دولت صاف کرده که ازنو بسازه یه شهر تازه ... ... ... راستی اون ساختمون وسطیه چیه دیگه؟ چرا اونو خراب نکردن؟" علی گفت: اون ژاندارمری این شهرک بود. فرهادپرسید "اسم اینجا چیه؟" علی گفت " والله یادم رفته شاید جدیدشو بزارن چمران یا شهید چمران شهر. فرهاد گفت" چرا؟" علی گفت " اینجا کشته شد، ... فرهادپرسید" عراقیها زدن؟" علی گفت" نمیدونم والله خیلی حرفها پشت سرش میزنن" رضا گفت من شنیدم که چمرانو خودی ها از پشت باتوپ و خمپاره کارشو ساختن. رضا گفت "اونطورکه شنیدم با توپ زدنش... ... ... علی گفت " آره تو فلسطین تعلیم دیده بود." صص۶۵ - ۱۶۱ » در برگشتن، چند تا الاغ سرگردان دربیابان می بینند: غفاری میگوید : " خب آقا اینا همه جاده صاف کن هستند دیگه، مین ها رو اینها ختثی میکنن دیگه. فرهاد با تعجب و خنده گفت "اه اه دوتاشون سه پائی ان.» .. ... علی گفت " این حیوونها باقیمانده‍ی زخمی هایی هستند که زنده موندند." اکبر گفت " د مگه الاغها هم جنگیده اند که زخمی شدند؟" علی جواب داد : "این حیوونارو دریف چهارتائی یا شش تائی چوب تو گردنشون به همدیگه میبندن و نشادر توکونشون میکنن وبه طرف جلو هی اشون میکنن. این حیوونا هم از سوزش کونشون دیوونه وار به طرف جلو میدوون، خب معلومه دیگه تعداد زیادشون تیکه تیکه میشن و چند تایی هم زخمی. ص ۱۷۰ وقتی برای استراحت شبانه به پایگاه خود یا به قول نویسنده، "لانه امان" برمیگردند سربازی که قبلا آشنا بودند را می بینند. سرباز تعریف میکند که : «دیروزعصری که دنبال شما میگشتم تو جهاد بسیجی ها یه جریانی رو دیدم باخودم گفتم کاش اینجا بودید وفیلم میگرفتین. ... ... ... روی یه بلندی یه دسته بچه بسیجی ایستاده بودند و یه آخوند گنده هم جلوی آنها وایساده بود و به طرف خط مقدم اشاره میکرد. ... ... ... آره ... یهو دیدم یه خورده جلوتر از بچه های روی تیغه‍ی تپه یه نور سبز پیدا شد، که کم کم زیاد شد تا جائی که سوار نورانی یواش یواش روی بلندی ظاهر شد و ایستاد وبه بچه ها نگاه کرد و دستشو بلند کرد وبه طرف جبهه اشاره کرد و بعدش هم راه افتاد و رفت پشت تپه غیب شد. پرسیدم " امام زمان بود؟" گفت "آره دیگه ا زهمون امام زمون ها بود." ... ... رضا گفت" ازرادیو عراق شنیدم که یه امام زمون رو اسیر کردن.» درفیلمبرداری از مراسم دعای کمیل وروضه خوانی درمسجدی که پایگاه بسیجی هاست برای آماده کردن جوانان و نوجوانان برای شهادت در میدان جنگ، آخوند جوانی حضور دارد با شخصیتی مثل همه‍ی منادیان مذهبی خودخواه وخودپسند بااین تفاوت که گویا این یکی اوایل کارش است ناشی و ناپخته، و نویسنده رفتارهای اورا که بیشتر تزویر وخود نمائیست را برای خواننده توضیح میدهد. آخوند جوان میگوید: «فردا من باید برم به چند جای مختلف جبهه درس ایده ئولوژی بدم. اگه شما هم میومدین فیلم میگرفتین خیلی خوب میشد. گفتم "ماباید صبح بریم خط مقدم". گفت" منم با موتورم میرم اونوری دیگه. ص۱٨۲ آخوند، جوان با موتورسیکلت درجبهه ها میچرخد و درس ایدئولوژِی میدهد. بی تردید یکی ازانگیزه های بالاتررفتن حس شهادت درآن سال های مصیبتبار که نوجوانان و جوانان بیشماری را در دام بهشت گرفتار کرده بود، همین تلاش های عوامامه بود اما نباید فراموش کرد که همین درس ها و تشویق ها و داستان شهادت و وعده ها، درمیدان جنگ حهت تشویق و تشجیع جنگجویان اثرگذاشته بود. اوج فرهنگ شهادت طلبی شیعه درآن موقعیت، برای تقویت روحیه رزمندگان شگرد موثری بود که هر رزمنده، جانبازی درراه صیانت از وطن را بمثابه آرمیدن دربهشت تلقی میکرد. در صفحاتی چند ازاین دفتر، درکنار فجایع مصیبت بار جنگ، درمیان آتش و خون وکشت وکشتار، نویسنده گوشه چشمی دارد به حوادث حاشیه ای که درنهان، دوراز چشم ها جریان دارد. اگرچه از نگاه کلی درمقوله‍ی جنگ و حوادث جاری وخونین جبهه ها، مسئله آفرین نیست، اما تیزهوشی میخواهد و داشتن مسئولیت فردی در توجه به تجاوزهایی که در اطراف مسائل عمده میگذرد. از این دیدگاه، هاشمی در کوران شرح و تصویر حوادث جبهه ، خواننده را به دنیای دیگری میکشاند. فضا را عوض میکند. فصلی از امیال و هوس های سرکش آدمی را فارغ ازموقعیت زمان ومکان شرح میدهد. کاری هم ندارد به بد وخوب ش. قطعا هم خوب نیست. اما وقتی میبیند. میگوید. میگوید و مینویسد هر آنچه را که دیده است صادقانه روایت میکند : روایت ش از پسربچه ای عقیل نام، که با هوش شگفت آورش در جبهه های جنگ، مین جمع میکند شنیدنی ست . "بعد متوجه شدم که یک پسربچه دوازده سیزده ساله خوشرو با لبخند نزدیک شد و سلام کرد. نگاهش کردم و گفتم "سلام حالت چطوره پسرجان؟ اینجا چه میکنی؟" "مین جمع میکنم آقا." "مین" "بله آقا." "کجا؟" "همین جاها؟" "کجاها؟" "تو جبهه ها." یک پاسدار جوان گفت "تموم این اطراف هرچی مین کارگذاشته بودند این پیدا کرده." "جدی؟." "بله برادر." فرهاد پرسید "چه جوری؟" پاسدار گفت "خیلی وارده برادر، به اینجوریش نیگا نکن." فرهاد گفت "واقعا؟" "بله خودشم مین ها رو خنثی میکنه." گفتم"پیدا میکنه و خنثی میکنه؟" "درسته." "عجب!!" علی گفت "بعضی ازمین های ایتالیائی میگن خیلی خطرناکه؟" پاسدار گفت" بله، اما واسه‍ی این جوجه‍ی ما نه." با گفتن جوجه‍ی ما دستی به سروروی پسربچه کشید. پسرک لبخند زد." صص ۹۶- ۱۹۵ درادامه‍ی این صحبت ها، هاشمی از پسر بچه میپرسد که شبها به خانه اش میرود یانه؟ و پاسخ میشنود که نه. توی سنگر درمیان پاسدارها میخوابد و بعد اضافه میکند که با پسر بچه های همکلاسی خود از اهواز آمده و در جبهه ماندگار شده. از پدر و مادرش هم خبری ندارد. نمیگوید ولی قرائن نشان میدهد که این پسربچه‍ی معصوم دست به دست بین پاسدارها میگردد و مورد تجاوزجنسی قرار میگیرد. به پیشنهاد همان پاسدار که پسربچه را"جوجه‍ی ما" خطاب کرده بود، برای فیلم گرفتن از عقیل، قرار میشود که پس از اصلاح سر وشستشوی تنش، فیلمبرداری کنند. آماده سازی پسربچه برای فیلمبرداری و پیداکردن سلمانی وحمام برای اصلاح سر، که شپس گذاشته و شستشوی در حمام صحرائی، تهیه کفش و لباس از انبار و گفتگوهای اطرافیان، بازبانی ساده و صمیمی، مخاطب را به قلب آن جمع میکشاند. خواننده لحظاتی همراه با آن جماعت کنار مرد سلمانی مینشیند. حس میکند که : "زیرسایه حصیر داره قلیون میکشته" و، آفتاب داغ جنوب با نور روانش درصحرای خونین خوزستان، روایت جنگ دو ملت مسلمان را ثبت و ضبط میکند. هاشمی، تصمیم میگیرد عقیل را نزد پدرو مادرش ببرد. اما قبلا، این احساس دردل خواننده پیدا شده که پیشنهاد فیلمبرداری ازجانب هاشمی طرحی برای نجات عقیل از وضع ننگین و برگرداندن او نزد خانواده اش میباشد. عقیل را باخود به اهواز میبرد پیش پدرومادرش. شرح محله فقیرنشین اهواز، فصلی رقت باری ازفاجعه‍ی فقر و فلاکت آن سال ها را روایت میکند: «ساعت ده صبح بود که رسیدیم به اهواز. طبق راهنمائی عقیل از مرکز شهر گذشتیم و افتادیم توی جاده که به طرف شعله های گاز میرفت. عقیل مارا برد به محله خیلی فقیر نشین که روی بلندی های اهواز قرار گرفته بود، خانه های کوچک تنگ هم مانند خانه های زورآباد کرج بدون مهندسی ساخته شده بود. تنها فرقش با زورآباد کرج این بود که اهوازی ها خیلی فقیرتر از زورآبادی ها بودند. ... رسیدیم به کمره محله. آب صابون و لجن ازمیان کوچه های خاکی آن جاری بود. بوی شاش و لجن تمام فضای محله را پر کرده بود .مگس های ریز و درشت روی زمین و هوا پراکنده بودند و بچه های سه چهارساله کون برهنه روی خاکها باشاش خود گل بازی میکردند و مگس روی سر و صورتشان، دور و اطراف دهان و دماغ وچشمهایشان پربود. ... درگرمای شدید نزدیک ظهر توی لجن آب صابون و شاش میلولیدند. با زحمت زیاد ازمیان کوچه های کثیف و شلوغ گذشتیم تارسیدیم به بالای بلندی محله. سر یک کوچه باریک ایستادیم. عقیل داحل کوچه را نشان داد و گفت : "اوناهاش، ته کوچه خونه روبروئی که درش وازه خونه ماست." ... ... ... ما سه نفر رسدیم درحانه و مکث کردیم و نگاه به داخل حیاط انداختیم . دیدیم یک زن سیاهپوش پشت به درحیاط روی آجرفرش کف حیاط نشسته و بادمجان پوست میگیرد. ... ... یک مرتبه چشمش به عقیل افتاد و دستپاچه وهیجان زده دست چروکیده اش را بلند کرد و به زبان عربی چیزهائی گفت ... عقیل مادرش را صدا کرد: یوما؟ یوما؟ ... ... ... عقیل هم دوید توی حیاط ودوید سمت مادرش. عقیل در آغوش مادر بیصدا اشک میریخت. مادرش با گریه او را میبوئید و میبوسید واشک میریخت. ... ... دراین میان یک پسربچه‍ی هشت نه ساله که ازکمر به پائین فلج بود، چهار دست وپا که فقط دو دستش کارمیکرد، خودش را به آنها رساند و روی زمین کون زد. ونشست و دستهایش رابه طرف عقیل باز کرد. بعد فهمیدم که برادر عقیل است. دختری نه ده ساله ازاتاق بیرون آمد و ناگهان با خوشحالی عقیل را صدا زد. مردی میان قد و کمی چاق دشداشه به تن به صدای دختر ازاتاق بیرون آمد و دم در اتاق سرپله ها ایستاد و بعد از لحظه ای مکث با سرعت ازپله ها آمد پائین ودوید سمت عقیل. عقیل چشمان اشک آلودش را به سوی پدر انداخت و بعد ازآغوش مادر بیرون آمد و دوید سمت پدرش. هردو درحالت دو بهم رسیدند و رو بروی هم ایستادند و بهمدیگر نگاه کردند که ناگهان پدر یک کشیده‍ی محکم زد به صورت عقیل. مادرعقیل جیغ زد. پیرزن نیز نالید و برادر فلج عقیل بغض کرد. پیرزن رو به مرد با عصبانیت داد زد و به عربی با خشونت چیزهایی گفت. انگار فحش میداد. مرد نتوانست جلوی خودش را بگیرد. بغضش ترکید و اشکش سرازیر شد و عقیل را درآغوش کشید. .... » " صص۴۵- ۲۴٣ هاشمی، درروایت عقیل مدت زمانی کوتاه مخاطبین خود را از میدان جنگ دور میکند. خمپاره و غرش توپ های سنگین و بمباران ها و کشتارهای وحشیانه و آژیر آمبولانس ها فراموش میشود. نویسنده، دست خواننده را میگیرد. به گوشه ای میکشاند در دل صحرای سوزان جنوب، با آدم های معمولی، صحنه ای زیبا از انسانیت و محبت را به نمایش میگذارد. از سلمانی و انباردار و راننده و دیگران گرفته تا تنی چند، و با این شگرد ساده، حس مسئولیت نویسنده‍ی فیلمبردارو رهایی عقیل بچه سال نابالغ ازچنگال رفتارهای ننگین پاسداران، بردل خواننده اثرنیک میگذارد.انسانیت، چهره‍ی پاک وسالم خودرا، ولودرمیان خون وآتش و غرش توپ های ویرانگر نشان میدهد. هاشمی، اصالت انسان و حس مسئولیت انسان بودن را در این چند برگ اثرش به محک زده است. دربازنگری این دفتر به یادماندنی زکریاهاشمی، به جرآت میتوان گفت که در کنارکارپرخطرفیلمبرداری درجبهه های جنگ، روایت "عقیل"، که دربرگ های ۱۹۵ تا۲۴۷ آمده، از درخشانترین فصل های کتاب "چشم باز و گوش باز" میباشد که در بستر ادبیات جنگ، فضای دیگری ازخوی درهمجوش بشریت را به نمایش میگذارد. نویسنده، قبلا ازبرخورد خود با حقیقی نامی که مسئول قراردادها با فیلمبرداران جنگی بوده است را توضیح داده و اشاره کرده که نصف مبلغ قرارداد را بعنوان حق و حساب ازهاشمی مطالبه کرده و او هم نپذیرفته. قرار براین شده که کاررا نصف کاره تعطیل کنند تا ... و ازآن بعد، گروه فیلمبرداری با اشکالات ایذائی روبرو میشود. در همین روزهاست که حین فیلمبرداری پاسداری برای جلب هاشمی به سراغش رفته بعد از مقداری بحث وجدل به بهانه میگوید: "شما رو فرستادن تا از پاسداران جان برکف فیلم بگیرین، نه از ارتشی ها" ص ۲۷٣ .هاشمی پاسخ نمیدهد ولی مقاومت کرده و ازرفتن به پاسگاه سرباز میزند. پاسدار میرود تا کمک بیاورد و به زور ببرندش. هاشمی، ازموقعیت استفاده کرده با آمبولانسی که مسئول جمع آوری جنازه هاست و راننده اش همان سربازیست که بارها درباره اش صبحت کرده، از معرکه فرارمیکند. « ... از دید نگهبانها پنهان شدم و با سرعت رفتم طرف درعقب آمبولانس و شیرجه رفتم روی مرده ها و دمرافتادم. سرباز فوری درعقب را بست و با سرعت پرید پشت رل و دنده عوض کرد و ترمز دستی را خواباند و آژیر را به صدا درآورد و به نگهبان ها دست تکان داد و از دروازه خارج شد. با سرعت درجاده اسفالته پیش رفت. ۷۶- ۲۷۵ در فصل های پایانی، در بخشی، موضوع حمله‍ی عراقیها به پایگاه موشکی ست. بنا به قول پاسدار وقتی هاشمی میپرسد: «" پس موشکها کجاست؟ " میگوید " اونجاست تو اون اوتاقکه. زیاد نیس، یه چند تا موشک زمان عهد عتیقه.» با او دست دادم و راه افتادم. ... ... صدای نامفهوم دسته جمعی عده ای بچه به گوشم رسید. برگشتم سمت جوان و سئوال کردم "این سرو صدای بچه ها ازکجا میآید؟ "گروه بسیجی ها هستند ... ... اونارو واسه حمله‍ی فردا سحرآماده میکنند، بسیجی های ماهم غیرازجدیدیها همه اونجا آماده باش هستند.» ۲٨۵ تصویرهولناک دیگر، از کشتارجوانان درمیدان جنگ. ونمایش ظهور امام زمان با اسب سفیدش : « ... ... ... ... ... سربالائی دره راطی کردم و رسیدم به رآس تپه بلندی که به سمت جهاد امتداد داشت رو به خورشید ایستادم وغروب آفتاب را نگاه کردم. رو به رویم شلوغ بود غوغا و سروصدای جنگ. برگشتم پشت سرم را نگاه کردم، آرام بود و بی سر و صدا. ... ... ... ... صدای تک نوحه خوانی و دسته جمعی بچه های بسیجی بلند ترشد واز فاصله‍ی نزدیکتربه گوشم رسید. امواج باد صداهای کر بچه ها را کم وزیاد میکرد. به دنبال نوحه خوانی و سینه زنی، دسته جمعی صلوات فرستادند. صدای صلوات آنقدربلند بود که صحرای عین خوش رابه لرزه درآورد و درمیان دره و تپه ها راه افتاد. پژواک آن درمیدان جنگ پیچید؛ زیرصدای انفجار بمب ها و توپ ها محوشد که صدای صلواتی دیگر و بلند تر درفضا پیچید. ... به سمت آتش و دود خیر شدم. صداها هرلحظه بلند تر و زیادتر میشد. صداهای توپ وخمپاره و تیربار همراه با صدای صلوات بچه ها درگوشهایم پیچید و پرشد؛ سر و چشم هایم را به درد آورد وتنم را به لرز. انگار که روحم میخواهد از جسم خسته ام جدا بشود. ... ... ... سیاهی کله مردی عمامه به سر که کم کم هیکل درشتش نیز دیده میشد عبا به دوش از خم شیب تپه ای که من رویش نشسته بودم بالا آمد و از دنبال او سیاهی گروه زیادی بچه ها که به احتمال زیاد گروه بچه های بسیجی بودند که آن جوان نگهبان سکوی پرتاپ موشک به من گفت، نمایان شد. ... ... ... ... ... برای بار سوم بچه ها با صدای بلند فریاد وار صلوات فرستادند به دنبال صدای بچه ها مردعبا به دوش شروع به دعا خواندن کرد ... ... ... " العجل العجل یا مولای یا صاحب الزمان ." بعدازچند بارتکرار، نور خورشید درافق پائین رفت و هاله‍ی نور سبز تندی از پشت تپه به روی بچه ها به بالا تیرکشید، وسط بلندی تپه سایه روشن شد و لحظه به لحظه نورسبز زیاد تر میشد، مرد عبا به دوش صدایش را بلند کرد و با هیجان ادامه داد: " العجل العجل یا مولای یا صاحب الزمان ." یک مرتبه سکوت شد. بچه ها سرجایشان جا به جا شدند و به رو به رویشان خیره و بهت زده نگاه کردند ... ... .. ... ... بعد ازچند لحظه سکوت از میان نورسبز، یک مرد نورانی سوار براسب سفیدی ظاهرشد که خیلی آرام از شیب تپه بالا آمد. از عمامه و عبای او اشعه سبز رنگی به اطراف بخش میشد. ... ... "پسربچه داد زد یا جده سادات امام زمان ظهور کرد." ... ... ... سوار سفید پوش نورانی روی بلندی تپه ایستاد وبا دست راست افسار اسبش را گرفت . متمایل به شیب تپه کشید و بعد دست چپش را بالا برد و به طرف بچه ها تکان داد. ... ... ... خورشید غروب کرد. سوار سفیدپوش نورانی نیز درپس تپه ای که ازآن ظهور کرده بود ناپدید شد.» صص ۹٣-۲٨٨ آخرین فصل این دفتر بابمباران مرکز جهاد و قتل عام همگی آن جانبازان و ویران شدن مسجد صحرائی به پایان میرسد. گروه فیلبمرداری نیز به طور معجزه آسائی از بمباران هواپیماهای عراقی نجات پیدا میکنند. و رو به لرستان و تهران از منطقه دور میشوند. نویسنده با حسرت و اندوه از ویرانی میدان جهاد و مسجد موقت و آنهمه پاسدار وجانبازمددکار دفتررا به پایان میرساند. و این سئوال بی پاسخ مانده، در پی سال ها هنوز من خواننده را آزار میدهد " انگیزه‍ی این جنگ ویرانرانگر چه بود!؟ درمیان بهت و حیرت تآسف بررسی این دفتر را میبندم. اما نمیتوانم به روان همه‍ی آنهایی که دراین پیکار بی سرانجام جان باخته اند سر تعظیم فرود نیاورم. حتا درمقابل ارواح آن جاهلان الواط که آن بچه معصوم اهوازی را موردتجاوز قراد دادند یا آن پیشنماز و روضه خوان محیل که برای نمایش شعبده بازی، خدا و دین را مورد ملعبه‍ی خود قرار داده. روان همه شان شاد باشد که در راه میهن جان خود را فدا کردند. نویسنده، علیرغم کار تصویری خدمت بزرگی در آفرینش و ثبت یک سند تاریخی در ادبیات جنگی انجام داده که قابل بررسی بیشتری ست. همو، برگ برگ کتاب رابادیدی حقیقی درگذرگاهی از تاریخ معاصر، به عریانی درمنظر تماشای وجدان های بشری قرارداده است ومیدانی فراخ بازکرده تادرآینه زمان به تماشای خودایستیم.زشتی وزیبائی های اجتماع را بشناسیم. خوب تماشا کنیم . شاید با درک واقعیت ها ازهیاهوهای شعاری دورشده وبه فرهنگ شعور راه پیدا کنیم. « چشم باز و گوش باز» اثری ست مستند از حوادث جنگ ایران و عراق، اما با تأملی کوتاه میتوان رگه های دیگری را نیز دراین کتاب کشف کرد. رگه هائی از درهمجوشی فرهنگِ محبت و خشونت، ایثار و چپاول، صداقت و رذالت، وبسیارند چهره های رذل، ناپاک، سارق و قاتل وغارتگر، درهنگامه‍ی آتش وخون درآستانه‍ی مرگ وزندگی، هنوزدرفکرمعامله با شیطان هستند؛ با این حال هدف ازحضور درمیدان جنگ، ابراز فداکاری وجانبازی بوده ومیباید به آن نیتشان حرمت قائل شد که به پاسداری خاک وطن انجامید. درباره این کتاب گفتنی ها زیاد است . باید بسیارانی بخوانند وتآمل کنند. بگویند و بنویسند.

درتیررس حادثه:4 بخش پایانی

2008-05-26T18:22:00.000+01:00

"قوام استاد مسلم شگرد و تدبیرسیاسی"، و قتل عام مردم آذربایجان

موقعش رسید. به بهانه شروع انتخابات نیروی نظامی با تدارکات جنگی عازم آذربایجان شد. آقایان

مهندس مهدی بازرگان وسید محمود طالقانی که گویا درآن سالها به تازگی به امام جماعت مسجدی درخیابان استامبول برگزیده شده بود درپادگان باغشاه حاضر شدند. قرآن بالا سر سربازان گرفتند و دعا کردند که از جنگ باکفار به سلامت برگردند!
نخستین جنایت های وحشیانه در زنجان رخ داد. جهت پرهیز ازاطاله کلام مطالعۀ صفحات 418 تا 422 کتاب«گذشته چراغ راه آینده است»، به علاقمندان توصیه میشود تا عمق توحش جنایات سازمان یافته توسط ذوالفقاری ها و ارتشی ها را دریابند.
با رسیدن ارتش به تبریز کشت و کشتارآغازشد. جنایت ارتش بیسابقه بود.
سروصدای کشتارهای ارتش و ملاکین فراری و پرشدن زندان های آذربایجان از دهقانان گرسنه و لخت، فصل ننگینی از قدرت مهارنشدنی حکومت را به نام قوام ثبت کرد. قوام از آن بیدادگریهای ارتش، درلفافۀ نجات کشور برای خود افتخاری آفرید وبرای حفظ آن افتخار پوشالی دربارۀ فجایع خونین کلمه ای برزبان نیاورد.
نظرنویسنده کتاب نیزحکایت ازشک وتردیدخودش دارد وتوجیهش بدترازگناه. اگر سکوت میکرد و مثل خیلی مسائل نادیده میگرفت، به نفع خود و قهرمانش تمام میشد.
آنجا که مینویسد:
«قوام را میتوان، تا آنجا که به خشونتهای ارتش درآذربایجان مربوط میشد، ازهر مسئولیتی مبرا دانست، زیراارتش به واقع درفرمان او نبود؛ هرچند که این واقعیت نمیتواند مسئولیت او را به عنوان رئیس دولت دراین عرصه منتفی سارد ...» صص 72 – 271رفتارشرافتمندانه یک نخست وزیر مسئول ایجاب میکرد که قوام، یکبار هم که شده راهی انتخاب میکرد که از خونریزی مردم و آوارگیهای جماعتی جلوگیری میشد. به نام شروع انتخابات، لشگرمجهزو تمام عیاربا ابزارجنگی به آذربایجان اعزام نمیکرد. به دروغ متوسل نمیشد. با تزویر وریا و یک کاسه کردن "انتخابات" با "فتح آذربایجان"، مرتکب آن همه خونریزی وجنایت نمیشد؟ مگرخبرجنایت های زنجان و دهات اطراف را همان روزهای نخست نشنید؟ مگر رئیس دولت نبود؟ تاریخ ،نیرنگ و ناتوانی عملی قوام را هرگزفراموش نخواهد کرد. هراندازه هم که بخواهند چهرۀ او را بزک و دوزک کنند، باز هم سیمای بزه کارودستان خونالودش ازخاطرۀ مردم وتاریخ وطن زدوده نخواهدشد.
خدمات حکومت یکساله فرقه دموکرات وشرح فاجعۀ هجوم نظامی و رفتارهای وحشیانۀ ملاکین فراری که به قصد قلع و قمع رعایای گرسنه همراه ارتشیها درحلقۀ دسته ای از فواحش واوباشان بادف و سرنا وارد شهر شدند، در این مقال نمیگنجد. جای گشودنش اینجا نیست. گوشه هایی از آن جنایات سازمان یافته را در کتاب« گذشته چراغ راه آینده است» میتوان خواند. وهمچنین در کتاب «سرزمین عجیب بامردمی مهربان» نوشته ویلیام داگلاس قاضی امریکایی – چاپ نیویورک 1951 ملاحظه کرد که سالی بعد ازواقعۀ سقوط فرقه،شخصاازآذربایجان دیدن کرده است.ازخواندن آن روایتهانفس خواننده بندمیآید.

شوکت مینویسد: «با سقوط جمهوری مهاباد، از نفرتی که درآذربایجان نسبت به فرقه دموکرات داشت، اثری دیده نشد.» 264
کدام نفرت؟ اگرنفرتی وجود داشت چگونه دیده نشد؟ کجا باید دیده میشد که نشده؟ سقوط جمهوری مهاباد، چه رابطه ای با نفرتی که اثرش "درآذربایجان نسبت به فرقۀ دموکرات داشت" دارد؟ توضیحاتی که هم پشت سرهمان مطلب آمده کمکی به روشن شدن موضوع نمیکند. در صفحه بعدی نیز بااشاره به روابط قوام با ایل قشقایی و نفوذ حزب دموکرات صحبت از "نزدیکی او با جریان چپ، شکاکیت و ناخرسندی دربار و نیروهای دست راستی را برانگیخته بود...» است، مشکل را حل نمیکند
قوام سیاستمداری بودکه به دروغ و حیله گریهاش میبالید. بین مردم بدنام بود. اساسا برای مردم اهمیتی قائل نبود. خلاف مصدق که خوشنام و صادق و پاک و منزه بود. قدرت خود را ملهم از مردم میدانست وعمیقا به مردم ایمان داشت. نجابت ذاتی او اجازه نمیداد دروغ بگوید، فکر و اندیشۀ خود رابه خدعه و نیرنگ بیالاید. قوام خلاف اواز صداقت و پاکی و راسنتگوئی بی بهره بود. بلند پروازی که در راه رسیدن به هدف ازهمه چیزمیگذشت. خود را بالاترازشاه میدانست. دربار پهلوی را جدی نمیگرفت. اشرف پهلوی گفته بود :
«قوام السلطنه دشمن ماست» ص 267. برای مقاصد خاص وجاه طلبی های خود، سرسجاده دستی به قرآن و دستی به صراحی با شیطان چانه میزد. برای چنین آدمی چپ وراست چه مفهومی میتواند داشته باشد؟ باعلم به این، ارزشگذاری درصفات نبودۀ او، مثلا درباره مذاکره نفت با استالین، ربطی به قوام نداشت. قبل از آن مذاکره، توسط دکتر مصدق درمجلس قانون منع مذاکره درباره نفت با دول خارج به تصویب رسیده بود. که نویسنده، این را هم به حساب "تدبیرسیاسی" قوام میگذارد.
آن نامۀ سرگشاده هم که قوام به شاه در مخالفت خود برای تشکیل مجلس موسسان دربارۀ افزایش قدرت و اختیارات شاه، مینویسد، از اعتبارحقوقی چندانی برخوردارنیست. مقام مسئول که خود درمظان قانون شکنی های فراوان بوده: از توطئه قتل مجاهدین درپارک اتابک گرفته تا واقعۀ خراسان وفسادمالی و افکارتجزیه طلبانه، تا کشتارمردم آذربایجان و بستن روزنامه های مخالف، فکرانحلال مجلس دروقایع سی تیر، با چنین سیاهه ای از خلاف کاریهای استبدادی، چگونه میتوان ارزشی به آن نامه متصورشد!
قوام، درموقعیت های حساس، مانند همه سیاستمداران حرفه ای، ازحضور و تماس با چپ و راست ومیانه گرفته تا روحانیت و بازاری و طبقات گوناگون جامعه استفاده میکرد. بازی های ماهرانه ش در شرایط بحرانی، تنها نکتۀ مثبت اوبود که نباید فراموش کرد.
و بالاخره با فروپاشی فرقه دموکرات وعدم موفقیت درمسئله نفت با شوروی، قوام بعد از 22 ماه از نخست وزیری کنار میرود.

فصل هشتم : درتیررس حادثه
درتیرماه 1331 بعد ازاستعفای دکترمصدق، قوام با تمهیداتی که ازقبل تدارک دیده بود به دریافت فرمان نخست وزیری از طرف شاه نائل آمد.
شوکت مینویسد:
«چهارهفته پیش ازسقوط مصدق، برای نخستین بار با میدلتون، سفیرانگلیس، در تجریش ملاقات کرد. جزئیات این ملاقات پنهانی که به توصیه هندرسون سفیر آمریکا صورت گرفته بود حاوی نظریات کارگزارسیاست بریتانیا درایران پیرامون ضرورت سقوط کابینه مصدق و جایگزینی آن با دولتی جدید بود؛ جرئیاتی که از کوشش همه جانبه قوام برای جلب رضایت خاطر میدلتون درانتخاب وی به عنوان جانشین مناسب مصدق حکایت میکرد. او، پیشاپیش، درجریان گفتگویی سه ساعته با هندرسون به چنین تفاهمی دست یافته بود.» ص 273
تصمیم گیرندکان اصلی برای حکومت ایران، دراین دوره انگلیس و امریکا بودند. قوام با کمک آن ها درتوطئه برای براندازی دولت دکتر مصدق و حکومت قانونی او مشارکت میکند تا بار دیگر به مقام نخست وزیری برسد وکار نفت را سامان بدهد. نفوذ بیگانگان تاحدیست که وقتی قوام تصمیم میگیرد آیت الله کاشانی را بازداشت کند، دو ساعت جلوتر رادیو لندن خبررا فاش میکند:
«بنا بر آن بود که آیت الله کاشانی بعد ازظهر 29 دی ماه بازداشت شود. به گفته ارسنجانی رادیولندن دوساعت پیش ازاین اقدام قراربازداشت را فاش ساخته بود»
این هم قابل تآمل است که :آقای کاشانی به عنوان وکیل مجلس مصونیت پارلمانی دارد و بازداشت او خلاف قانون است. این را به قوام یادآور میشوند. ولی او پاسخ میدهد:«مملکتی رابه آتش کشیده اند ودرپناه مصونیت ایستاده اند. من این حریم را میشکنم وآنها را تسلیم دادگاه میکنم تا معلوم شود آیا این اشخاص حق دارند یک مملکتی را به این روزها بیندازند.» ص 289
حرمت به قانون، فرهنگ خود را دارد که هنوز دراین سرزمین بیگانه است. حتا آدمی مثل قوام درمقام مسئول به قانون شکنی رسمیت میدهد. آیت الله کاشانی نماینده مجلس است و مصونیت پارلمانی دارد. ولی قوام میخواهد او را بازداشت و محاکمه کند. وجه مشترک او با باقرخان بیسواد، دراستبداد فکری و بیقانونی یک سان است. باقرخان سالارملی هم سی سال پیش درهمان واقعه خلع سلاح گفته بود:
«خودم میروم دست چند نفرازکلای انقلابی را میگیرم و ازمجلس بیرون میکنم.» صص 70 -69
در چنین برهوتی با افکارپوسیده واستبدادی نمیتوان ذات قانون را فهمید، مفهوم وحد و حدودش را درک کرد. فرق چندانی هم ندارد این شخص عین الدوله مستبد باشد یا قوام السلطنۀ یا باقرخان سالار ملی بیسواد .
تنهاقوام نیست که دراین وادی منحوس، درمجلس مشروطه با افکاراستبدادی فرمان میراند. مظفربقائی که استاد فلسفه در دانشگاه تهران بود و وکیل مجلس، وازحزب بازان و هوچیگران پرمشغله آن روزگاران، به وکلایی که همان روزها برای قوام رآی تمایل داده بودند خط و نشان میکشد و در یک نطقی اعلام میکند:
«ما این چهل نفررا به چهل تیر چراغ برق آویزان خواهیم کرد. ... » ص 297
بقایی به این حکم "دادگاه بلخ" اکتفا نمیکند . پا را فراترمیگذارد. شوکت مینویسد:«بقایی درفرصتی دیگربا اشاره به این که "زندگی مسلمانان درقصاص وانتقام است." خواهان مجازات سخت سربازان و افسرانی شد که مسئول وقایع سی ام تیر بودند. اوازمردم خواست "آنان راشناسایی وقطعه قطعه" کنند؛ خواست تاخانه های شان طعمه حریق شود و "نسل منحوس" آنان که "خون ایرانی" نداشتند، از صحنه پاک گردد. بقایی مردم را به انتقام فرامیخواند وازآنان میخواست تا به " زنان و بچگان ومادران و پدران" افسرانی که عامل وقایع سی تیر بودند "رحم" نشود. او آنگاه به سراغ قوام، "جنایتکار اصلی" رفت و درصدد بود تا برایش "محاکمه صحرایی" تشکیل دهد.»
حیرت انگیزسخنان انتقامجویانه ودل پرکینه کسی که فلسفه خوانده وازبد حادثه در دانشگاه هم برای جوانان ایرانی تدریس میکرده است، که اگر شوکت، اسم اورا حذف میکرد،مخاطبینش چنین سخنانی که بوی خون وخشونت ازآن به مشام میرسد را به خلخالی و لاجوردی نسبت میدادند.
یا، محمد مسعود در روزنامه خود مرد امروز اعلام میکند که:
«من یک میلیون ریال جایزه ازبین بردن قوام السلطنه را به خود یا وارث معدوم کننده او میپردازم و این پول ازفروش خانه من خواهد بود. خانه ای که شش سال است ازدست این جنایتکاران شش شب درآن استراخت نکرده ام.»
محمدمسعود که نسل من ازاو بسیار آموخته است، خود متوجه نبود که همین تفکر غلط او بی قانونی و ابزار سلب آسایش اورا فراهم آورده و تسری آن به جامعه را سبب شده است در کجای قانون اجازۀ چنین عمل زشت قید شده که یک روزنامه نگار حکم قتل نخست وزیر کشوررا صادرکند؟ عبرت آموزاینکه عمرجوان خوداو نیز بدون کمترین خون بهایی درهمین بسترکج اندیشی ها تباه شد و در خاک سیاه آرمید.
عدم موفقیت قوام در نخست وزیری و پیشامد خونین سی تیر 1331، آنطوری که شوکت روایت میکند :
« ... اما خطای قوام درتقاضای صدور فرمان انحلال مجلس – آنگونه که او آن را رمز موفقیت خود میدانست - درآن نهفته بود که میبایست پیش ازقبول مقام نخست وزیری انجام میگرفت ونه پس ازآن. ... ... میدلتون نیز درگزارشی که پس از سقوط قوام به وزارت خارجه انگلستان فرستاد برآن تآکید کرد. میدلتون نوشت او و هندرسون هر دو به قوام پیغام فرستاده بودند که پیش از گرفتن فرمان انحلال مجلس، ازقبول نخست وزیری خودداری کند. میدلتون عدم توجه این نکته را یکی از دلایل شکست قوام شمارد.» صص 88- 287
و جالب تراینکه خود شاه هم قوام را به بازی گرفته و درملاقات با نمایندگان جبهه ملی و به روایت کاظم حسیبی، « شاه به آنان گفته بود : " پی راه قانونی برای برکناری قوام بگردید." و نکته آن که، همان شب قوام به ارسنجانی گفت: "اعلیحضرت با پیشنهاد من موافقت فرموده اندو پیغام داده شده است که صدور فرمان انحلال مانعی ندارد.» ص 288
نویسنده، دوست دارد که به هربهانه ای شده مصدق را دراز کرده وسرش فریاد بکشد.
درهمین فصل هشتم باز مطالبی آورده که زمینه سازی برای انحراف فکرخواننده را القا میکند. تقاضای اختیارات قوام و مصدق ازمجلس،تنها برای برجسته کردن آن وسیاه کردن این یکی ست. ماهیتا کار هردو خلاف قانون بوده که میباید یکسان بررسی کرد و در ارزشگذاری، درنفس خلاف نیز منصفانه رفتارکرد.
«او ازدیرباز، ارهمان روزگاری گه برای نخستین بار برمسند صدارت تکیه زد، پیرامون مسئله نفت براین نظربود که میبایست با استخراج منابع ثروت مملکت ... موجبات ازدیاد منافع عمومی وتکثیرعایدات و ترفیه حال اهالی فراهم شده و ضمنا برای عده کثیری .... تهیه شغل شده باشد.» وبعد میگوید: قوام دستیابی به چنین هدفی را منوط به اتخاذ راه و روشی فارغ ازتکیه بر "پرنسیب وئئوری"، فارغ از تکیه بر"مرام وآرزو" میدانست. برای او حل مسئلۀ نفت و، درافق گسترده تری، مقوله سیاست دروجهی عمومی تر، جوهرخودرا درپافشاری براصولی خدشه ناپذیر، که درتدوین قوانینی "مفید وقابل اجراء" به حال مملکت بازمییافت...»
این بحث آنقدرمغشوش و درهم است که اگر قوام فارغ از مرام و آرزو بوده پس آن ادعای مشروطه خواهی و مداحی درباره شادمانی او دربه امضا رساندن فرمان مشروطیت چیست؟ .جانبداری و اختفای مشروطه خواهان چه ضیغه ایست؟
برای اثبات طرفداری یکجانبه، ازاندیشه ای مفروض، نیازی به تئوری بافی نیست.اگر در نظرنویسنده، یک نخست وزیر مسئول فارغ از"پرنسیب وتئوری" و فارغ ازتکیه بر"مرام و آرزو" هدف غائی ست، اورا به امان خدا باید رها کرد. صادقانه بگویم اگربا آثارگذشتۀ شوکت آشنا نبودم، فکرمیکردم ایشان درتآیید نظرات شرکت نفت انگلیس، زحمت تحریر کتاب را بعهده گرفته. بااین یادآوری که بعیداست نظربیگانگان اینقدرآشفنه بوده باشند.

شوکت، درنخستین برگهای آغاز کتاب در" اشاره" از ناکامی قوام در سی تیر، با تآسف از "فرصت تاریخی ازدست رفته" یاد میکند و میگوید:
« ... شکست قوام السلطنه درتیرماه 1331، فرصت تاریخی ازدست رفته ای بود که بازگشت مصدق به قدرت وپیامد هولناکی چون کودتا را دنبال داشت. میتوان گمان کرد که درصورت موفقیت او، نه تنها کودتائی در میان نمی بود، بلکه آن چه سرنوشت ما را درسال های دور و نزدیک رقم زده است، درمسیر دیگر و چه بسا به گونه ای متفاوت صورت میگرفت ودروجدان تاریخی مان، نقشی جزآنچه هست برجای می نهاد.» ص 10
پیشگویی درآن شرایط زیاد مشکل نبود. قوام با همه هشیاری ها با موج شایعه ها به بزرگنمائیهایش بالید ولافید. او، درداخل کشور درمظان تهمت بود. ازنظرحزب توده که پایگاه کارگران وپایین ترین قشرهای جامعه بود رافریفت، و درخارج زمامداران وقت شوروی را. سوداگران بین المللی با خدعه های درونی او به ویژه با تجاوز و خونریزی هایش کاری نداشتند، ولی بازیهای سیاسی او با شوروی هرگز از نظرگاه شرکت های نفتی پنهان نبود .
گذشته ازآن، چپ ستیزی قوام، درهردو جبهه داخلی و خارجی، همراه با بلند پروازی هایی که داشت خطربزرگی برای سلطنت هم به حساب میآمد که از نظرشاه واطرافیانش دورنبود. درست است که همو درواقعۀ آذربایجان باخون هزاران تن ازمردم این سرزمین، افتخاری خونالود برای خود به دست آورده بود، اما درآن موقعیت، یعنی درحادثۀ 30 تیر 1331 یک برگ سوخته بود وانظارعمومی ازاوبعنوان رجلی مارکدار یاد میکرد با آن سوابق وبازی های گذشته اش.
نه، آقای شوکت، اگر در روز سی ام تیر قوام السلطنه موفق میشد، هم دربار با آن همه تردید و نگرانی که از جاه طلبیهای او داشت و هم شوروی زخمی از فریب های قوام، با آن همه تنش ها درمراکز کارگری، نه تنها کار نفت حل نمیشد، بلکه با اوج گیری نارضایتی عموم به ویژه با بهم خوردن «سیاست موازنه منفی»، تعادل سیاست خارجی دکترمصدق، اوضاع بدتر و خراب تر هم میشد.
شرایط میبایست برای قدرت گرفتن شاه و تغییرات زمانه برای خنثی کردن آثار «ملی کردن صنعت نفت ایران» پیش میآمد تا نیروی پنهان شرکتهای نفتی برای جهانیان روشن میشد ومهمتر، نسخه وسرمشقی عبرت آموزبرای کشورهای نفتخیز در جهان سوم.
نویسنده، در بخش پایانی از روایت های مستند، ابعاد مداخلۀ بیگانگان و گردانندگان سیاست کشوررا معرفی میکند:
شوکت، درباره تصویب ماده واحده ای که به آزادی خلیل طهماسبی قاتل رزم آرا انجامید و به موجب آن قاتل را بیگناه تشخیص دادند و اززندان آزادشد مینویسد:
«باتصویب این دوماده واحده، قوای مقننه با دخالت آشکار درقوه قضائیه و مجریه، اصل تقسیم قوا را که ازاصول انکارناپذیرمشروطیت بود زیرپاگذاشت ... » ص299
استدلال درستی نیست. قوه مقننه قانون وضع کرده است. واین قانون است که خودش غلط است. اما وقتی وضع شد دیگر دخالت نیست.
برگهای پایانی کتاب، بحث "وحدت کلمه"، درخواست علما وتلگراف آیت الله چهارسوقی که منع مشروبات الکلی راخواستارهستند، یا منع کشت خشخاش که درمجلس تصویب میشود و آزادی نواب صفوی و همه پرسی و تعطیل مجلس و آمال تحقق نیافته قوام و تحلیل هایی که نویسنده درباره حزب توده ودربار و دولت مصدق و شوروی و کودتای 28 مرداد به دست میدهد.
و «احمد قوام در 31 تیرماه 34 درتهران دیده از جهان فرو بست.» ص327

کتاب به پایان میرسد. این گفتار نیز با اظهارنظر سیاستمداری دربارۀ قوام بسته میشود.
«شولنبورگ» سفیروقت آلمان درشوروی ست و قبل ازآن به "مدت 9 سال درایران به سر برده" در گزارشی به وزارت خارجه آلمان مینویسد:
«قوام نخست وزیرکنونی ایران را "دوست انگلستان" خواندن نادرست است. او هیچ گاه چنین نبوده است. قوام نه جزو "دوستداران انگلستان" بود و نه جزو "دوستداران روس"ّ بلکه همواره بی طرف و کاملا ملی بوده است ... قوام امروز نیز مجبور است به انگلستان که تمام ایران را اشغال کرده است امتیازاتی بدهد. اما این امر تغییری دراین واقعیت نمیدهد که او در حقیقت ناسیونالیست است و راه ها و امکاناتی را دنبال میکند تا مجددا از شر بیگانگانی که در ایران نفوذ کرده اند رهایی یابد. همین واقعیت که او تاکنون مانع شده است ایران به آلمان اعلام جنگ بدهد، نشان دهنده آن است که واقعا میکوشد درمقابل خواسته های انگلستان بایستد.» ص 168
درآشنائی با شیوۀ محکم ووسواس فاضلانۀ شوکت، این اثررا مغشوش دیدم. وجانبدارانه.
حقیقت اینکه با تآسف بگویم نمیدانم چه براورفته که "ارتشا وتجزیه طلبی و خباثت قوام در (نبش قبرکلنل پسیان) وبی مسئولتی نخست وزیروقت درکشتارمردم آذربایجان"، را شاهکار"قوام استاد شگردی تدبیر سیاسی" قلمدادمیکند. درحیرتم که پاک و ناپاک را میسنجد و داوری را به نفع خیانت ورذالت پایان میدهد.
بی تردید شوکت، آدم دقیق و موشکافیست. درحسن نیت او تردیدی ندارم. من هنوز از وسواس و سماجت او درگفتگو با فعالان چپ، به راستی لذت میبرم. کمترمصاحبه گر نویسنده را میتوان دراین حوزه ها با شوکت سنجید. زحمات وخدماتش همیشه قابل ستایش است ولی از لغزش های آزار دهندۀ کتاب حاضرنمیتوان گذشت، همچنان ازتآکید بر فرضیه های متغیرو تحلیل های لرزان، ازهمه مهمتر: ضعف درسنجش "تفاوت" های بنیادی دو رجل سیاسی، یکی بازیگری محیل وبلندپروازی معتاد به ناپاکی ازنوجوانی، و دیگری سیاستمداری پاکیزه و سالم، معتقد به حرمت آرای مردم درهمۀ زمینه ها؛ و همین ها ست که به آسیب پذیری کتاب راه گشوده. حاصل اثررا فاقد استحکام و اصالت کارهای قبلی نویسنده کرده است. اما این امید راهم دارم که همو درتلاش زدودن آثارتنفرو تقدس از چهرۀ رجال سیاسی کشور، نگاهی تازه از دریچه ای دیگر به تاریخ معاصررا دارد. تا گوهر نقد و پیکرۀ عقل نقاد را شفاف تر بنمایاند. شوکت، چنین فضائی را گشوده است.